Opis czynu, poszlaki i odpowiedzialność w spółce. Co można podważać w kasacji?
W sprawie dotyczącej działalności gospodarczej można ustalić, że doszło do nieprawidłowości, a nadal nie mieć odpowiedzi, kto i w jaki sposób za nią odpowiada. W jednej z moich kasacji zasadniczy problem dotyczył relacji między opisem przypisanego czynu, dowodami indywidualnego udziału i rzeczywistym zakresem kontroli apelacji.

W kasacji można podważać to, czy sąd odwoławczy prawidłowo skontrolował opis przypisanego czynu i dowody indywidualnego udziału. Funkcja w spółce nie zastępuje ustalenia, kto faktycznie podejmował decyzje, a wiedza o cudzych działaniach to nie to samo co ich zlecanie lub kierowanie nimi. Kasacja wymaga wskazania kwalifikowanego uchybienia prawnego, samo powtórzenie sporu o dowody nie wystarcza.
Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione. Stanowisko przedstawione w piśmie procesowym nie oznacza jego uwzględnienia przez sąd lub prokuratora ani potwierdzenia podnoszonych zarzutów.
Opis czynu w sentencji wyroku określa zakres odpowiedzialności
Sentencja jest częścią wyroku zawierającą rozstrzygnięcie. Art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. wymaga dokładnego określenia przypisanego czynu oraz jego kwalifikacji prawnej. Ma to pozwalać ustalić, za jakie zachowanie skazano konkretną osobę.
W analizowanym opracowaniu obrona kwestionowała, czy opis zachowania i przyjęta kwalifikacja odpowiadają temu, co sąd wyjaśnił w pisemnych motywach. Zarzut koncentrował się na spójności tych elementów i na tym, czy sąd odwoławczy rozpoznał wskazany problem.
Opis czynu nie musi dosłownie powtarzać słów ustawy. Musi jednak oddawać treść znamion właściwego przestępstwa. Literówka, skrót redakcyjny i brak elementu koniecznego dla odpowiedzialności to odmienne sytuacje. Ich rozróżnienie wymaga analizy całego rozstrzygnięcia.
„Wbrew przepisom”: jakie znaczenie ma odesłanie do innych norm?
Niektóre przepisy karne wymagają uwzględnienia reguł zapisanych w innych ustawach. Dotyczy to m.in. art. 183 § 1 k.k., odnoszącego się do określonych zachowań związanych z odpadami lub substancjami, podejmowanych wbrew przepisom i w warunkach wskazanego w nim zagrożenia. Samo powołanie numeru przepisu karnego nie kończy analizy.
W kasacji postawiłem problem ustalenia konkretnego obowiązku, który miał zostać naruszony, oraz sposobu przedstawienia go w rozstrzygnięciu. Dla obrony istotne było również to, czy odwołanie do opinii biegłego w uzasadnieniu rzeczywiście odpowiadało na zarzut dotyczący opisu czynu.
Nie należy z tego wyprowadzać automatycznej zasady, że brak numeru przepisu administracyjnego zawsze prowadzi do uniewinnienia. Trzeba odróżnić brak numeracji od braku treści pozwalającej zidentyfikować naruszony obowiązek i znamiona czynu. Zastosowanie prawa należy do sądu; biegły dostarcza wiadomości specjalnych, które nie zastępują tej oceny.
Wiedza, zgoda, polecenie i kierowanie wymagają odrębnych ustaleń
W opracowanej kasacji kwestionowałem przechodzenie od twierdzenia, że dana osoba mogła wiedzieć o działaniach innych, do wniosku, że je zlecała lub nimi kierowała. Te ustalenia dotyczą różnych zachowań i wymagają właściwego powiązania z dowodami.
Art. 18 k.k. rozróżnia m.in. współsprawstwo, kierowanie wykonaniem czynu, polecenie jego wykonania z wykorzystaniem zależności oraz podżeganie i pomocnictwo. Potoczne słowo „zlecił” nie przesądza samo o konkretnej postaci odpowiedzialności. Liczą się rzeczywiste relacje, udział i wymagane nastawienie psychiczne.
Również brak osobistego kontaktu z wykonawcą nie wyklucza każdej formy udziału. Możliwe są działania za pośrednictwem innych osób. Takiego mechanizmu nie wolno jednak wyłącznie założyć z powodu stanowiska zajmowanego przez oskarżonego.
Czy właściciel albo członek zarządu „musiał wiedzieć”?
Funkcja w spółce może wyznaczać kompetencje i obowiązki, ale nie zastępuje ustalenia indywidualnej odpowiedzialności karnej. Należy zbadać, kto faktycznie prowadził daną część działalności, podejmował decyzje i miał dostęp do istotnych informacji.
W kasacji zwracałem uwagę na odróżnienie powiązań właścicielskich od faktycznych działań operacyjnych oraz na znaczenie dokumentów wskazujących role różnych osób. Był to argument obrony dotyczący jakości wnioskowania, a nie twierdzenie, że struktura spółek sama chroni przed odpowiedzialnością.
W odpowiednim stanie faktycznym istotne mogą być także obowiązki związane z zaniechaniem. Zakres odpowiedzialności zależy od typu czynu, roli danej osoby i ustalonych okoliczności. Ogólne hasło „odpowiada prezes” pomija właśnie tę analizę.
Dowód zdarzenia i dowód udziału konkretnej osoby
Materiał może potwierdzać, że określony stan rzeczy istniał, nie rozstrzygając jeszcze, kto go spowodował. Dokumentacja techniczna, oględziny i opinia mogą wyjaśniać przebieg lub skutki zdarzenia. Ustalenie osobistego sprawstwa wymaga powiązania z innymi informacjami.
W sprawie opartej na poszlakach należy oceniać zarówno poszczególne okoliczności, jak i ich łączną wymowę. Wersja alternatywna powinna mieć racjonalną podstawę w materiale. Sama możliwość wymyślenia innego scenariusza nie oznacza niedających się usunąć wątpliwości; zarazem sąd powinien wyjaśnić, dlaczego odrzuca istotne alternatywne wyjaśnienie.
Jednym z problemów poruszonych w kasacji była relacja między późniejszymi zeznaniami a wcześniejszymi dokumentami. Dokument nie ma z góry pierwszeństwa przed świadkiem. Zasadnicze pytanie brzmi, czy sprzeczność została dostrzeżona i rzetelnie wyjaśniona. Więcej o tej metodzie w artykule Jak sprawdzić wersję świadka?
Jak ten problem staje się problemem kasacyjnym?
W apelacji karnej można kwestionować ustalenia i ocenę dowodów w ramach właściwych podstaw odwoławczych. Na etapie kasacji trzeba wskazać kwalifikowane uchybienie prawne, np. wadliwą kontrolę konkretnego zarzutu przez sąd odwoławczy. Sam ponowny opis rozbieżności nie wystarcza.
W analizowanym opracowaniu argumentacja dotyczyła tego, czy sąd odwoławczy odniósł się do problemów opisu czynu, formy udziału i indywidualnego sprawstwa. Zestawienie zarzutu, odpowiedzi sądu oraz jego możliwego znaczenia pozwala ocenić, czy zachodzi podstawa do dalszego zaskarżenia.
Także tutaj działa art. 537a k.p.k.: sam niedostatek uzasadnienia nie stanowi wystarczającej podstawy uchylenia wyroku. Przy zarzucie innym niż uchybienie z art. 439 konieczne jest wykazanie rażącego naruszenia prawa i możliwości istotnego wpływu na orzeczenie.
Uchylenie, ponowne rozpoznanie i granice oczekiwań
Uwzględnienie kasacji nie zawsze oznacza uniewinnienie. Możliwe jest uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; ustawa przewiduje również inne rozstrzygnięcia, w tym uniewinnienie przy oczywiście niesłusznym skazaniu. Zakres żądania musi wynikać z rozpoznanego problemu.
Wniesienie kasacji samo nie wstrzymuje wykonania wyroku. Art. 532 k.p.k. przewiduje możliwość wydania w tym zakresie odrębnej decyzji przez Sąd Najwyższy. Ani wniosek o wstrzymanie, ani jego uwzględnienie nie przesądzają wyniku kasacji.
Przedstawiony temat pokazuje sposób analizy obrończej. Nie informuje o rozstrzygnięciu konkretnej kasacji i nie stanowi obietnicy wyniku w podobnej sprawie.
Źródła
Podstawy prawne i orzecznictwo
- Kodeks postępowania karnego, art. 7, 413 § 2 pkt 1, 433, 457, 523, 532 i 537–537a
- Kodeks karny, art. 18 i 183
Materiał edukacyjny, opracowany 28 września 2026 r. Dobór przepisów, wersji czasowej ustawy i środka zaskarżenia wymaga analizy konkretnej sprawy. Źródłowe pisma procesowe nie są publikowane.
Pytania klientów
Czy członek zarządu odpowiada karnie za każdą nieprawidłowość w spółce?
Nie automatycznie. Trzeba ustalić podstawę odpowiedzialności, obowiązki, zachowanie i wymagany stan świadomości konkretnej osoby.
Czy brak numeru przepisu w opisie czynu oznacza uniewinnienie?
Nie ma takiej ogólnej reguły. Należy ocenić treść opisu, kompletność znamion i znaczenie uchybienia według właściwej podstawy zaskarżenia.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze