Jedna działalność, kilka spraw. Dzielenie postępowań i art. 398 k.p.k.
Klient ma trzy sprawy w trzech miejscach, a w każdej ktoś opisuje ten sam okres, te same osoby i ten sam rodzaj działalności. Pytanie, czy to trzy różne historie, czy jedna pocięta na kawałki, bywa najważniejszym pytaniem całej obrony.

Jeden zespół zachowań bywa rozdzielany między różne postępowania i różne jednostki prokuratury. Bywają ku temu uzasadnione powody, ale skutek dla obrony jest zawsze podobny: każdy sąd widzi tylko wycinek, a liczba spraw i grożących kar rośnie. Obrona może wnosić o akta pozostałych postępowań, badać tożsamość czynów, powoływać się na czyn ciągły i ciąg przestępstw. Art. 398 k.p.k. pozwala natomiast rozpoznać ujawniony na rozprawie inny czyn w jednym procesie, jeżeli oskarżyciel rozszerzy oskarżenie, a oskarżony się na to zgodzi.
Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a dane identyfikujące sprawy, osoby i jednostki prokuratury pominięte. Opisane mechanizmy są stanowiskiem obrony i nie oznaczają ustalenia, że w konkretnej sprawie doszło do nieprawidłowości.
Ta sama działalność może trafić do sądu jako jedna sprawa albo jako kilka. O tym, która wersja się zdarzy, w dużej mierze decyduje prokuratura. Dla oskarżonego różnica bywa ogromna: inny obraz przed sądem, inna liczba procesów, inne kary. Dlatego warto rozumieć, jak dochodzi do dzielenia spraw i co obrona może z tym zrobić.
Zagadnienie zawisłości sprawy, czyli zakazu prowadzenia dwóch postępowań o ten sam czyn, opisałem osobno w tekście Jeden czyn, dwie sprawy? Lis pendens w procesie karnym. Tutaj patrzę szerzej: na samą taktykę dzielenia i na narzędzia, które pozwalają zebrać całość z powrotem.
Jak dochodzi do dzielenia spraw
Najczęściej przez wyłączenie materiałów. Prokurator prowadzący jedno śledztwo wydaje postanowienie, w którym część akt, na przykład protokoły wyjaśnień jednej osoby, okazania i eksperymenty, przekazuje do innego postępowania, często w innej jednostce.
Drugi mechanizm jest prostszy. Różne jednostki prowadzą równolegle śledztwa, w których występują te same osoby, ten sam okres i ten sam rodzaj działalności, a każda z nich formułuje własne zarzuty.
Efekt jest zawsze podobny: żaden sąd nie widzi całości. Każdy dostaje wycinek, a o tym, co trafiło do którego wycinka, zdecydował oskarżyciel.
Dlaczego prokuratura dzieli sprawy
Uczciwie trzeba zacząć od tego, że bywają ku temu dobre powody. Jedna część sprawy jest gotowa do aktu oskarżenia, druga wymaga jeszcze miesięcy pracy. Różne wątki prowadzą różne jednostki, właściwe ze względu na rodzaj przestępstwa. Łączenie wszystkiego w jedno postępowanie mogłoby opóźnić sprawy osób, które czekają w areszcie.
Z punktu widzenia obrony liczą się jednak skutki, a te są niezależne od intencji:
- więcej spraw to więcej zarzutów, więcej procesów i więcej potencjalnych kar, a także większa presja na oskarżonego,
- obrona zna tylko materiał ze swojej sprawy, a nie wie, co zostało w pozostałych aktach,
- wybór kart do wyłączenia należy wyłącznie do prokuratora, więc może się okazać, że do sprawy trafiły obciążające fragmenty czyichś wyjaśnień, a pozostałe, być może korzystne, zostały gdzie indziej,
- ta sama osoba może obciążać oskarżonego w kilku sprawach, a w każdej z nich jej relacja jest oceniana w oderwaniu od reszty,
- zachowania, które mogłyby stanowić jeden czyn ciągły, zostają rozpisane na kilka odrębnych przestępstw.
Pierwszy sygnał: sprzeczne stanowiska o łączności spraw
Przy wyłączaniu materiałów prokurator musi uzasadnić, dlaczego przekazuje je do innego postępowania. Zwykle pisze o łączności podmiotowo-przedmiotowej, czyli o tym, że chodzi o te same osoby i te same zdarzenia.
Warto zestawić to uzasadnienie z późniejszymi pismami. Zdarza się, że ta sama jednostka najpierw stwierdza łączność między postępowaniami, bo potrzebuje przekazać materiały, a później stwierdza jej brak, bo nie chce prowadzić czegoś wspólnie albo przekazać czegoś dalej. Oba stanowiska nie mogą być jednocześnie prawdziwe.
Obrona zwykle nie jest w stanie sama rozstrzygnąć, które z nich jest prawdziwe, bo nie zna akt drugiego postępowania. Może to zrobić sąd, jeżeli te akta sprowadzi. I właśnie o to warto wnosić.
Co może zrobić obrona
- Wnieść o sprowadzenie akt pozostałych postępowań. Podstawą jest art. 167 § 1 i art. 169 § 1 k.p.k. Teza dowodowa powinna wskazywać konkretny cel: ustalenie, czy postępowania dotyczą w całości albo w części tych samych zdarzeń historycznych. Warto jednocześnie wnieść o informację, jakie zarzuty i kiedy postawiono oskarżonemu w tamtej sprawie oraz jakie materiały z niej wyłączono.
- Zbadać przesłankę z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Jeżeli ten sam czyn jest przedmiotem innego postępowania, wchodzi w grę ujemna przesłanka procesowa. Sąd bada ją z urzędu, ale nie zrobi tego bez akt drugiej sprawy.
- Rozważyć czyn ciągły i ciąg przestępstw. Jeżeli zachowania zostały podjęte w krótkich odstępach czasu w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, mogą stanowić jeden czyn ciągły w rozumieniu art. 12 § 1 k.k. Gdy tak nie jest, warto zbadać warunki ciągu przestępstw z art. 91 § 1 k.k. Oba rozwiązania wymagają spojrzenia na całość, a nie na wycinek.
- Wskazać, że znamiona ocenne wymagają pełnego obrazu. Jeżeli zarzut obejmuje na przykład kierowanie grupą albo uczynienie sobie z przestępstwa stałego źródła dochodu, ocena tych znamion na podstawie wybranego fragmentu działalności jest ryzykowna dla obu stron.
- Sprawdzić niewyłączone wyjaśnienia. Jeżeli do sprawy trafiła tylko część czyjejś relacji, obrona ma prawo sprawdzić, czy pozostałe fragmenty są z nią spójne i czy nie zawierają okoliczności korzystnych dla oskarżonego. Wynika to z zasady obiektywizmu i prawa do obrony, art. 4 i art. 6 k.p.k.
- Pamiętać o wyroku łącznym. Jeżeli zapadną odrębne wyroki, kary można później objąć karą łączną w wyroku łącznym, art. 569 k.p.k. To jednak rozwiązanie spóźnione i nie zawsze dające ten sam efekt, co ocena całej działalności w jednym procesie.
Taki wniosek najlepiej złożyć w momencie, gdy jego potrzeba wynika z konkretnego zdarzenia w procesie: nowych wyjaśnień, nowego dokumentu, zestawienia dwóch sprzecznych pism. Wtedy trudno go oddalić jako zmierzający do przedłużenia postępowania.
Art. 398 k.p.k.: gdy całość można rozpoznać w jednym procesie
Jest też narzędzie działające w przeciwną stronę. Zamiast dzielić, pozwala połączyć.
Art. 398 § 1 k.p.k. stanowi, że jeżeli na podstawie okoliczności ujawnionych w toku rozprawy oskarżyciel zarzuca oskarżonemu inny czyn niż objęty aktem oskarżenia, sąd może za zgodą oskarżonego rozpoznać nowe oskarżenie na tej samej rozprawie. Wyjątkiem jest sytuacja, w której co do nowego czynu trzeba przeprowadzić postępowanie przygotowawcze. Zgodnie z § 2 w razie odroczenia rozprawy oskarżyciel wnosi nowy lub dodatkowy akt oskarżenia.
Z tego przepisu wynikają trzy rzeczy, które obrona powinna znać:
- inicjatywa należy do oskarżyciela, obrona nie może sama rozszerzyć oskarżenia,
- bez zgody oskarżonego sąd nie rozpozna nowego czynu w tym procesie, więc decyzja należy w równym stopniu do obrony,
- przepis nie zadziała, gdy nowy czyn wymaga śledztwa, co w poważniejszych sprawach zdarza się często.
Kiedy rozszerzenie może być korzystne
Zdarza się, że oskarżony w swoich wyjaśnieniach opisuje zdarzenia, które nie są objęte aktem oskarżenia w danej sprawie, a które prokuratura traktuje jako przedmiot odrębnego postępowania. W takiej sytuacji pojawia się pytanie, czy nie lepiej, by sąd ocenił całość w jednym procesie.
Za takim rozwiązaniem może przemawiać jeden obraz działalności przed jednym sądem, jedna ocena tych samych świadków, możliwość przyjęcia czynu ciągłego albo ciągu przestępstw i krótsza droga do zakończenia sprawy. Przeciw może przemawiać to, że obejmuje się procesem zachowania, które w innym postępowaniu mogłyby zostać ocenione korzystniej, albo których dowody są tam słabsze.
To decyzja strategiczna, a nie odruch. Wymaga znajomości akt obu postępowań i rozmowy z klientem o tym, co realnie grozi w każdym z wariantów. Jeżeli to samo zdarzenie jest już przedmiotem innego toczącego się postępowania, trzeba też uwzględnić zakaz podwójnego ścigania i skoordynować oba postępowania, zamiast tworzyć trzecie.
Kiedy ta praca ma sens
Nie w każdej sprawie z kilkoma postępowaniami chodzi o tę samą historię. Wspólny świadek, ten sam okres czy podobny rodzaj działalności nie przesądzają jeszcze o tożsamości czynów. Dlatego zaczynam zawsze od porównania zarzutów i materiału zdarzenie po zdarzeniu.
Gdy jednak okazuje się, że jedna działalność została pocięta na kilka spraw, odzyskanie całości jest często najważniejszym zadaniem obrony. Od niego zależy nie tylko ocena dowodów, ale i to, czy klient odpowiada raz, czy kilka razy za to samo.
Powiązane artykuły i pomoc
- Jeden czyn, dwie sprawy? Lis pendens w procesie karnym
- Oddalenie wniosku dowodowego: reakcja obrony
- Zwrot sprawy prokuratorowi z art. 344a k.p.k.
- Kłamstwo świadka. Od alibi do zawiadomienia o przestępstwie
Jeżeli toczy się przeciwko Tobie kilka postępowań i masz wrażenie, że dotyczą tego samego, omówmy sprawę. Zakres i koszt pracy ustalamy przed jej rozpoczęciem.
Źródła
Podstawy prawne
Orzecznictwo
- Wyrok Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z 30 września 2009 r., I KZP 1/09. Sąd Najwyższy uznał, że postawienie podejrzanemu zarzutów, których jednoczesne przypisanie jest wykluczone ze względów materialnoprawnych, istotnie ogranicza prawo do obrony i stanowi istotny brak postępowania przygotowawczego w rozumieniu art. 345 § 1 k.p.k.
Pytania klientów
Czy prokuratura może podzielić sprawę na kilka postępowań?
Tak, wyłączenie materiałów do odrębnego postępowania jest dopuszczalne i często ma uzasadnione przyczyny organizacyjne. Nie może jednak prowadzić do tego, że ten sam czyn jest ścigany podwójnie, a obrona nie ma dostępu do materiału, który ocenia sąd.
Co daje rozszerzenie oskarżenia z art. 398 k.p.k.?
Pozwala rozpoznać inny czyn, ujawniony w toku rozprawy, w tym samym procesie. Inicjatywa należy do oskarżyciela, ale bez zgody oskarżonego sąd nie może tego zrobić. Nie jest to możliwe, gdy co do nowego czynu trzeba przeprowadzić postępowanie przygotowawcze.
Czy osobne wyroki można później połączyć?
Tak, przez wyrok łączny i karę łączną. To jednak rozwiązanie spóźnione i nie zawsze równoważne temu, co dałaby ocena całej działalności w jednym procesie, na przykład jako jednego czynu ciągłego.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze