Zniszczone dowody i znikające wiadomości: jak sprawdzić operację Policji?
Materiały operacyjne zniszczone, nieutrwalone lub nieujawnione. Szyfrowane komunikatory, prowokacja policyjna, prawo do obrony i apelacja karna.

Najpierw trzeba ustalić, dlaczego materiału nie ma w aktach: został zniszczony, nie został utrwalony czy istnieje, ale go nie ujawniono. Zapewnienie, że pominięte rozmowy nie zawierały treści obciążających, nie rozstrzyga, czy były nieistotne dla obrony. ETPC w sprawie Natunen przeciwko Finlandii uznał, że zniszczenie nagrań uniemożliwiające weryfikację może naruszać prawo do rzetelnego procesu.
Materiał, który nie obciąża oskarżonego, może mieć istotne znaczenie dla jego obrony. Rozmowa poprzedzająca transakcję może pokazywać, kto zainicjował kontakt, jakie padły propozycje i czy osoba objęta operacją wcześniej odmawiała. Gdy zachował się tylko końcowy fragment zdarzenia, trzeba zapytać, co stało się z jego kontekstem.
Problem staje się szczególnie wyraźny, gdy funkcjonariusze kontaktują się z uczestnikami operacji za pomocą szyfrowanego komunikatora z funkcją znikających wiadomości. Samo użycie takiej aplikacji nie przesądza o bezprawności. Znaczenie ma możliwość ustalenia rzeczywistego przebiegu czynności i rzetelnego sprawdzenia wersji przedstawionej przez organy.
W tym artykule omawiam kierunek analizy z mojego wniosku dowodowego. Wniosek zmierzał do ustalenia, czy materiały zostały zniszczone — sam nie dowodzi ich zniszczenia ani przekroczenia uprawnień przez funkcjonariuszy. Dane osób, sygnaturę, daty operacji i pozostałe szczegóły identyfikujące sprawę pominięto.
Nie ma w aktach. Ale z jakiego powodu?
Przed postawieniem zarzutu trzeba ustalić, z jaką sytuacją mamy do czynienia. Określenia „zniszczony dowód” i „nieujawniony materiał” nie są zamienne. Osobnym problemem jest komunikacja, której w ogóle nie zachowano w trwałej postaci.
Ta sama luka w aktach może mieć różne przyczyny
| Sytuacja | Co ustalić? | Czego nie zakładać? |
|---|---|---|
| Nieujawniony Materiał istnieje, lecz nie został udostępniony lub wprowadzony do sprawy. | Gdzie jest, dlaczego go pominięto i jak sąd może skontrolować jego znaczenie? | Brak w udostępnionych aktach nie dowodzi zniszczenia. |
| Zniszczony lub utracony Zapis istniał, lecz nie jest już dostępny. | Co się stało, kiedy, na jakiej podstawie i czy zachowała się dokumentacja lub inny zapis? | Nie każdy brak danych oznacza celowe działanie funkcjonariusza. |
| Nieutrwalony w trwałej postaci Nie zachowano zapisu pozwalającego później odtworzyć kontakt. | Jak dokumentowano czynność i co pozwala dziś sprawdzić jej przebieg? | Nie można mówić o zniszczeniu konkretnego nagrania bez ustalenia, że powstało. |
| Zachowany, lecz nieodczytany Dane są dostępne, ale ich treści nie odczytano, np. z powodu szyfrowania. | Jaki materiał zabezpieczono i jakie są rzeczywiste możliwości jego zbadania? | Nieodczytany plik nie jest dowodem, że rozmowa nie miała treści istotnej dla sprawy. |
To rozróżnienie wyznacza sens dalszych działań. Jeżeli materiał istnieje, problem dotyczy dostępu i wprowadzenia go do postępowania. Jeżeli nie został zachowany, trzeba ustalić przyczynę oraz znaczenie powstałej luki. Gdy nie wiadomo, który wariant wystąpił, pierwszym zadaniem jest wyjaśnienie losu danych.
„Nie było tam dowodów przestępstwa”: czy taka odpowiedź wystarcza?
Samo zapewnienie, że pominięte rozmowy nie zawierały treści obciążających, nie rozstrzyga, czy były nieistotne. Brak treści obciążającej nie oznacza braku znaczenia dowodowego. Dla obrony ważne mogą być również okoliczności ograniczające zakres odpowiedzialności, wyjaśniające zachowanie oskarżonego albo pozwalające ocenić legalność operacji.
Przykład poglądowy: utrwalono spotkanie, podczas którego doszło do transakcji, lecz brakuje wcześniejszej korespondencji. Ta korespondencja mogła wyjaśniać, czy rozmówca sam szukał możliwości sprzedaży, czy odpowiadał na ponawiane propozycje. Dopóki tego nie sprawdzimy, nie należy zakładać żadnego z tych wariantów. To, że finalne spotkanie zostało nagrane, nie odpowiada jeszcze na pytanie o jego genezę.
Przydatność materiału oceniam więc przez związek z konkretnym zagadnieniem: inicjatywą kontaktu, zakresem zamówienia, tożsamością rozmówcy, czasem zdarzenia lub przyczyną kolejnego spotkania. Ogólne przypuszczenie, że „gdzieś musiało być coś korzystnego”, jest słabsze od wskazania, jakiej części zdarzenia nie da się obecnie zweryfikować.
Kiedy przepisy przewidują niszczenie materiałów operacyjnych?
Najpierw trzeba ustalić podstawę czynności. Kontrola operacyjna z art. 19 ustawy o Policji, niejawny zakup z art. 19a i niejawne nadzorowanie obrotu z art. 19b to odrębne tryby. Potoczne określenie „operacja kontrolowana” nie wystarcza do wyboru przepisów.
W odniesieniu do czynności z art. 19a ust. 1–2 ustawa przewiduje dwa istotne rozwiązania. Przy uzyskaniu dowodów pozwalających wszcząć postępowanie lub mających znaczenie dla sprawy ust. 7 nakazuje przekazanie prokuratorowi wszystkich zgromadzonych materiałów. Ust. 8 reguluje niezwłoczne, protokolarne i komisyjne niszczenie materiałów niespełniających wskazanego kryterium dowodowego; ust. 8a wymaga poinformowania prokuratora o zarządzeniu i jego wykonaniu. Art. 19a ustawy o Policji
Sam fakt zgodnego z prawem zniszczenia materiału nie dowodzi nadużycia. Kontroli wymaga jednak to, czy prawidłowo oceniono jego znaczenie i zastosowano właściwy tryb. Art. 19a ust. 9 jest delegacją do wydania rozporządzenia; nie stanowi samodzielnej reguły nakazującej zachowanie pełnej treści wszystkiego, co następnie usunięto.
Rozporządzenie z 2 października 2014 r., w tekście jednolitym z 2023 r., wymienia w § 4 m.in. zarządzenie, protokół zniszczenia i informację dla prokuratora. § 7 dotyczy nieodwracalnego usuwania zapisów, a gdy to niemożliwe — uszkodzenia lub zniszczenia nośników. Dokumentacja zniszczenia nie jest kopią zniszczonej treści. Pozwala badać zakres i przebieg czynności, lecz nie odtworzy automatycznie rozmowy. Rozporządzenie, § 4 i § 7
Szyfrowanie i znikające wiadomości to różne kwestie
Szyfrowanie chroni treść przed nieuprawnionym odczytem. Funkcja znikających wiadomości dotyczy czasu jej przechowywania w określonym środowisku. Nie można zatem zakładać, że każda szyfrowana rozmowa znika albo że zniknięcie z aplikacji oznacza brak jakiegokolwiek zachowanego zapisu.
Przykładowo dokumentacja Signal wskazuje, że odbiorca może utrwalić ekran przed zniknięciem wiadomości. To wyjaśnienie ograniczeń funkcji, a nie informacja o wykorzystaniu Signal w opisanej sprawie. Dokumentacja producenta
Przy komunikacji używanej w operacji warto ustalić:
- czy istotne rozmowy zachowano i jaki okres obejmuje dostępny zapis;
- kto korzystał z urządzenia lub konta w czasie danego kontaktu;
- czy brak treści wynika z ustawień aplikacji, awarii, utraty urządzenia, decyzji o usunięciu czy ograniczenia dostępu;
- czy istnieją inne legalnie dostępne źródła pozwalające sprawdzić przebieg kontaktu;
- czy dokumentacja wyjaśnia wybór sposobu komunikacji oraz jego wpływ na zachowanie materiału.
Nie należy zakładać, że każda aplikacja wymaga odrębnej zgody sądu. Trzeba zbadać podstawę prawną rzeczywistych czynności, zakres upoważnień i sposób ich dokumentowania. Użycie komunikatora jest elementem tej oceny, nie gotową odpowiedzią.
Art. 19a ust. 6 dopuszcza niejawne rejestrowanie obrazu lub dźwięku; nie ustanawia sam przez się obowiązku nagrania każdej rozmowy. Brak pełnego nagrania nie jest więc automatycznie naruszeniem tego przepisu. Nadal trzeba ocenić, czy dostępny materiał pozwala skontrolować sporne działanie.
Z praktyki: wniosek o ustalenie losu materiałów
W piśmie będącym inspiracją do artykułu obrona zwróciła się o wyjaśnienie, czy usuwano zapisy kontaktów funkcjonariuszy z osobami objętymi operacją. Chodziło również o ustalenie zakresu ewentualnego usunięcia, podstaw decyzji i dokumentacji dotyczącej nośników.
Sens takiego wniosku nie sprowadza się do poszukiwania brakującego pliku. Trzeba rozpoznać, czy końcowy materiał przedstawiony sądowi pozwala sprawdzić działania poprzedzające zdarzenie objęte zarzutem. Jeżeli z akt wynika, że kontakty odbywały się częściej, niż pokazuje zachowana korespondencja, powstaje konkretna kwestia wymagająca wyjaśnienia.
Nie ujawniam pełnej listy żądań ani planu przesłuchania. Wartość tego przykładu polega na zmianie perspektywy: obrońca analizuje zarówno treść przedłożonego dowodu, jak i granice wiedzy, którą ten dowód daje. Nie dopisuje przy tym brakującej rozmowie korzystnej dla klienta treści.
Co wynika z orzecznictwa ETPC?
Natunen przeciwko Finlandii: zniszczenie uniemożliwiające weryfikację obrony
W wyroku z 31 marca 2009 r., skarga nr 21022/04, ETPC stwierdził naruszenie prawa do rzetelnego procesu w związku ze zniszczeniem części nagrań z podsłuchu. Obrona nie mogła sprawdzić ich znaczenia ani przedstawić sądowi materiału wspierającego swą wersję. Trybunał wskazał na niewystarczające gwarancje kontroli selekcji materiału.
Ważny szczegół: ETPC wiązał problem z wadą ówczesnych przepisów, a nie z ustalonym bezprawnym zachowaniem funkcjonariuszy. Sprawa pokazuje, że formalne zastosowanie krajowej procedury usuwania danych nie zamyka oceny rzetelności procesu. Nie oznacza jednak zakazu każdego niszczenia materiałów operacyjnych. Natunen, §§ 39–50
Matanović przeciwko Chorwacji: znaczenie również dla zakresu odpowiedzialności i kary
W wyroku z 4 kwietnia 2017 r., skarga nr 2742/12, ETPC podkreślił potrzebę odpowiedniej procedury oceny nieujawnionego materiału. Jego znaczenie może dotyczyć nie tylko uniewinnienia, lecz także zakresu zarzucanej działalności lub wymiaru kary. W tej sprawie brak stwierdzonej niedopuszczalnej prowokacji nie przeszkodził uznaniu, że ograniczenia dostępu do dowodów naruszyły rzetelność postępowania. Matanović, §§ 150–158 i 181–188
Te orzeczenia dotyczą konkretnych spraw zagranicznych. Dostarczają standardu oceny prawa do obrony, nie przesądzają wyniku każdej polskiej sprawy z brakującą korespondencją.
Materiał istnieje, ale obrona go nie otrzymała
Nie każdy dokument operacyjny musi zostać udostępniony bez ograniczeń. Ochrona osób trzecich, bezpieczeństwa lub metod działania może uzasadniać ograniczenia. Według ETPC muszą być one konieczne i równoważone odpowiednimi gwarancjami proceduralnymi. Sama ocena organu oskarżającego, pozbawiona takich gwarancji, nie wystarcza. Matanović, §§ 152–158
Dlatego trzeba rozróżniać materiał poza udostępnionymi tomami, materiał objęty ograniczeniem dostępu oraz treści rzeczywiście usunięte. W sprawach niejawnych analiza może wymagać pracy w kancelarii tajnej, zgodnie z właściwymi zasadami. Szyfrowany komunikator lub dysk nie zastępuje tego trybu. Więcej opisuję w artykule o granicach prowokacji i aktach niejawnych.
Jak sąd powinien ocenić lukę w dowodach?
Najpierw należy wyjaśnić, czy lukę da się usunąć: ustalić istnienie materiału, jego los i dostępne źródła weryfikacji. Następnie trzeba zbadać, czego mimo tych działań nie można ustalić i czy dotyczy to okoliczności istotnej dla rozstrzygnięcia.
Sąd nie może uzupełniać brakujących wiadomości założeniem, że na pewno potwierdzały oskarżenie. Obrona również nie może przedstawiać ich domniemanej treści jako ustalonego faktu. Art. 4 k.p.k. nakazuje uwzględniać okoliczności korzystne i niekorzystne, a art. 5 § 2 rozstrzyga na korzyść oskarżonego wątpliwości, których nie da się usunąć. Nie chodzi o każdą wątpliwość zgłoszoną przez stronę, lecz o tę pozostającą po rzetelnej ocenie materiału. Art. 4–7 k.p.k.
Brak jednego rodzaju dowodu nie wyklucza ustalenia faktów na podstawie innych wiarygodnych źródeł. Relacja funkcjonariusza również podlega ocenie; nie zastępuje jednak automatycznie pełnego zapisu kontaktu. Trzeba ustalić, jaki zakres zdarzeń rzeczywiście pozwala zweryfikować.
Osobno: zarzut niedopuszczalnej prowokacji
Według standardu ETPC, gdy twierdzenie o podżeganiu przez organy nie jest całkowicie nieprawdopodobne, wykazanie braku takiego podżegania obciąża oskarżenie. Sąd powinien realnie zbadać zarzut. Brak dostępu do kluczowego materiału zwiększa znaczenie skutecznej kontroli proceduralnej. Nie można sprowadzać jej do oczekiwania, że oskarżony sam przedstawi usunięte rozmowy. Bannikova przeciwko Rosji, 4 listopada 2010 r., skarga nr 18757/06, §§ 48 i 51–58
Trzeba przy tym rozdzielić dopuszczalność dowodu, jego wiarygodność i wystarczalność do skazania. Sam brak wiadomości nie usuwa automatycznie wszystkich pozostałych dowodów. Art. 168a k.p.k. wyklucza prostą regułę odrzucania każdego dowodu wyłącznie z powodu naruszenia prawa przy jego uzyskaniu. Nie zwalnia to z oceny zakazów dowodowych ani standardu rzetelnego procesu. Art. 168a k.p.k.
Znaczenie dla apelacji karnej i kasacji
Problem nieujawnionej lub utraconej komunikacji warto podnosić odpowiednio wcześnie. Dobry wniosek dowodowy wiąże brak z konkretnym ustaleniem: kto zainicjował kontakt, jak zmienił się zakres działania albo na czym oparto identyfikację rozmówcy. Ważne jest zachowanie w aktach treści wniosku, decyzji i jej uzasadnienia.
Apelacja karna może wymagać zakwestionowania oceny dowodów lub sposobu rozpoznania inicjatywy obrony. Trzeba wskazać uchybienie i jego znaczenie dla wyroku. Kasacja karna wymaga odrębnej analizy prawnej; nie służy po prostu ponownemu ustalaniu, co mogło znajdować się w nieznanej rozmowie. Art. 438 i 523 k.p.k.
Doświadczenie adwokata ma znaczenie przy rozpoznaniu, która luka rzeczywiście wpływa na sprawę. Rozmowa z klientem pomaga zidentyfikować brakujący etap kontaktów, ale dopiero analiza dokumentów i przepisów pozwala przełożyć tę informację na kierunek obrony. Celem jest sprawdzalność zarzutów i ochrona praw klienta, bez obietnicy określonego wyniku.
Powiązane artykuły i pomoc
- Granice prowokacji policyjnej i rola obrońcy
- ANOM, komunikator i narzędzie operacyjne służb
- Postępowanie przygotowawcze, inicjatywa dowodowa
- Apelacja karna i kasacja karna
- Omów sprawę z adwokatem Jakubem Orłowskim
Podstawa opracowania
Inspiracją jest zanonimizowany wniosek obrony o ustalenie zakresu ewentualnego niszczenia materiałów operacyjnych. Nie publikuję dokumentu źródłowego ani informacji niejawnych. Nie przedstawiam żądań i hipotez z pisma jako ustaleń sądu.
Przepisy i wskazane fragmenty orzeczeń sprawdzono 29 września 2026 r. Przy ocenie dawnej operacji trzeba uwzględnić prawo obowiązujące w czasie poszczególnych czynności. Artykuł dotyczy przede wszystkim Policji; do czynności innych służb należy dobrać właściwe przepisy.
Źródła
Autor: adwokat Jakub Orłowski. Aktualizacja: 2026-09-29.
Materiał edukacyjny. Ocena indywidualnej sprawy wymaga analizy jej okoliczności i aktualnego stanu prawnego.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze