Przejdź do treści
Jakub Orłowskiadwokat, strategie procesowe536 888 161Omów sprawę

Dowody cyfrowe

ENA oparty na danych z komunikatora. Co można zrobić w państwie wykonania?

Nakaz opisuje zorganizowaną grupę, setki kilogramów i dziesiątki przekazań. Nie wspomina o żadnym zabezpieczeniu narkotyków ani o świadku. Zamiast nazwisk wspólników są nazwy użytkowników. To zwykle znak, że cały zarzut stoi na danych z szyfrowanego komunikatora.

adwokat Jakub OrłowskiOpublikowano 7 min czytania

Czarno-biały bohater komiksowy analizuje telefon przy biurku z dokumentami.
W skrócie

Postępowanie o wykonanie europejskiego nakazu aresztowania nie jest procesem o winę, więc sąd państwa wykonania co do zasady nie ocenia dowodów. Nie jest to jednak formalność. Obrona może żądać informacji uzupełniających, powoływać się na prawo do rzetelnego procesu, badać, czy państwo wykonania zostało zawiadomione o przechwyceniu komunikacji na jego terytorium, oraz wnosić w Polsce o zastąpienie nakazu łagodniejszym środkiem. Pełna odmowa wydania z tych powodów zdarza się rzadko, ale zebrany materiał pracuje później w polskim procesie.

Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a dane pozwalające zidentyfikować sprawy i osoby pominięte. Informacje o drodze danych ANOM pochodzą ze źródeł publicznych wskazanych na końcu, a nie z akt konkretnej sprawy.

Postępowanie o wykonanie europejskiego nakazu aresztowania nie jest procesem o winę. Nie jest jednak formalnością. Gdy nakaz opiera się w całości na danych z szyfrowanego komunikatora, których pochodzenia nikt nie potrafi udokumentować, obrona ma kilka narzędzi, z których warto skorzystać, zanim osoba zostanie przewieziona do Polski.

Ten tekst uzupełnia mój wcześniejszy artykuł o tym, kto kontrolował komunikator ANOM i co z tego wynika dla obrony. Tamten opisuje problemy dowodowe w polskim procesie. Ten dotyczy etapu wcześniejszego: zatrzymania za granicą.

Czego sąd wykonujący nakaz nie zrobi

Trzeba zacząć od uczciwego ograniczenia. Europejski nakaz aresztowania opiera się na zasadzie wzajemnego zaufania. Sąd państwa wykonania nie sprawdza, czy osoba popełniła przestępstwo, i nie ocenia, czy dowody są wystarczające. Lista podstaw odmowy wydania jest zamknięta.

Kto liczy, że hiszpański czy niemiecki sąd uniewinni klienta, bo dowody są wątpliwe, będzie rozczarowany. Cel jest inny: wykorzystać te narzędzia, które postępowanie o wydanie rzeczywiście daje.

Jak rozpoznać nakaz oparty na danych z komunikatora

Z praktyki widzę kilka powtarzających się cech:

  • okres zarzucanej działalności kończy się dokładnie w dniu wyłączenia platformy, w przypadku ANOM 7 czerwca 2021 r.,
  • członkowie grupy są opisani nazwami użytkowników, a poza tym jako osoby nieustalone,
  • ilości narkotyków zbudowano z listy pojedynczych przekazań, każde z datą i wagą, bez żadnego zabezpieczenia,
  • nakaz wydano wiele miesięcy po zamknięciu platformy.

Gdy te cechy występują razem, zarzut najpewniej opiera się wyłącznie albo głównie na danych z komunikatora. Wtedy pytanie o pochodzenie tych danych staje się pytaniem o pochodzenie całego zarzutu.

Co wiadomo o drodze danych ANOM

Komunikator ANOM stworzyło i prowadziło FBI w ramach operacji znanej jako Trojan Shield. Kopia każdej wiadomości trafiała na serwer w państwie trzecim, które kopiowało dane na podstawie orzeczenia własnego sądu i przekazywało je FBI w trybie pomocy prawnej. FBI udostępniało je następnie państwom partnerskim.

Według publikacji z września 2025 r. serwer znajdował się na Litwie, a pierwsze postanowienie wydał sędzia sądu okręgowego w Wilnie w październiku 2019 r. Te same publikacje podają, że we wniosku do litewskiego sądu nie ujawniono, iż platformę stworzyło i kontrolowało samo FBI. FBI utrzymuje, że operacja była legalna.

W polskich postępowaniach opartych na tych danych powtarza się kilka cech, które opisałem szerzej w artykule o ANOM. Dostęp operacyjny poprzedzał formalną pomoc prawną. Materiał trafiający do akt bywał pobierany przez funkcjonariusza logującego się zdalnie do systemu FBI, a nie pochodził z nośników formalnie przekazanych przez Stany Zjednoczone. Brakowało kopii binarnej, sum kontrolnych i udokumentowanego łańcucha dowodowego. Przypisanie nazwy użytkownika do konkretnej osoby bywało przejmowane z bazy FBI bez ujawnienia metody. Identyfikator w komunikatorze oznacza konto urządzenia, a nie człowieka.

Narzędzie pierwsze: żądanie informacji uzupełniających

Decyzja ramowa pozwala sądowi wykonującemu nakaz zażądać od państwa wydania pilnych informacji uzupełniających, jeżeli otrzymane informacje nie wystarczają do podjęcia decyzji.

Obrona może wnosić, by sąd z tego skorzystał. Pytania powinny dotyczyć tego, co ma znaczenie dla ochrony praw podstawowych, a nie winy: na czym opiera się zarzut, czy istnieją dowody inne niż dane z komunikatora, w jaki sposób przypisano identyfikator do osoby, czy obrona w Polsce będzie miała dostęp do danych źródłowych. Odpowiedzi, a także ich brak, trafiają do akt i zostają tam na później.

Narzędzie drugie: prawo do rzetelnego procesu

Decyzja ramowa wprost stanowi, że nie zmienia obowiązku poszanowania praw podstawowych. Trybunał Sprawiedliwości UE dopuszcza odmowę wydania, gdy istnieje rzeczywiste ryzyko ich naruszenia, ale wymaga przy tym dwuetapowej oceny: najpierw problemu ogólnego, potem ryzyka w konkretnej sprawie.

Dwa orzeczenia mają tu szczególną wagę. W wyroku z 30 kwietnia 2024 r. w sprawie M.N., dotyczącej danych z EncroChat, Trybunał uznał, że dowód należy pominąć, jeżeli oskarżony nie może skutecznie odnieść się do niego, a dowód ten może mieć przeważający wpływ na ustalenia faktyczne. Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku Wielkiej Izby z 26 września 2023 r. w sprawie Yüksel Yalçınkaya przeciwko Turcji stwierdził naruszenie prawa do rzetelnego procesu tam, gdzie obrona nie miała realnej możliwości zakwestionowania autentyczności, integralności i kompletności danych elektronicznych, na których oparto skazanie.

Uczciwie: odmowa wydania z tego powodu zdarza się bardzo rzadko. Ale argument ma sens wtedy, gdy obrona potrafi pokazać konkretnie, że w polskim postępowaniu nie będzie dostępu do danych źródłowych, a nie tylko, że dane są wątpliwe.

Narzędzie trzecie: czy państwo wykonania zostało zawiadomione

Art. 31 dyrektywy w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego stanowi, że państwo, które przechwytuje telekomunikację osoby przebywającej na terytorium innego państwa członkowskiego bez jego pomocy technicznej, musi to państwo zawiadomić. Trybunał w sprawie M.N. podkreślił, że przepis ten chroni także prawa osób, których komunikację przechwycono.

Jeżeli część zarzucanych zachowań miała mieć miejsce w państwie wykonania nakazu, pojawia się pytanie, czy to państwo kiedykolwiek zostało zawiadomione. Dla sądu państwa wykonania to nie jest już cudzy problem dowodowy, tylko pytanie o poszanowanie suwerenności jego własnego państwa. Warto je postawić wprost.

Narzędzie czwarte: nakaz zastąpiony łagodniejszym środkiem

Część pracy odbywa się w Polsce. Zgodnie z art. 607b k.p.k. wydanie europejskiego nakazu aresztowania jest niedopuszczalne, jeżeli nie wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości. Gdy osoba ma stały adres za granicą, rodzinę i nie ukrywa się, obrona może wnosić do polskiego sądu o odwołanie nakazu i zastąpienie go środkami, które pozwalają prowadzić postępowanie bez przewożenia jej do aresztu w Polsce: przesłuchaniem na odległość albo środkiem zapobiegawczym wykonywanym w państwie zamieszkania na podstawie europejskiego nakazu nadzoru.

Taki wniosek jest silniejszy, gdy towarzyszy mu deklaracja stawiennictwa na każde wezwanie i adres do doręczeń w Polsce.

Narzędzie piąte: zbieranie materiału na proces

Wszystko, co zostanie zebrane na etapie wydania, wraca później w Polsce. Odpowiedzi na pytania sądu zagranicznego, korespondencja z Ministerstwem Sprawiedliwości jako organem centralnym w kontaktach ze Stanami Zjednoczonymi, wnioski o wskazanie podstawy prawnej pozyskania danych. Dobrze udokumentowana odmowa udzielenia informacji bywa w polskim procesie równie cenna jak sama informacja.

Warto też wiedzieć, że sądy w innych państwach oceniały dane z ANOM rozbieżnie. W Niemczech sąd okręgowy wyższej instancji w Monachium odmówił ich dopuszczenia, a Federalny Trybunał Sprawiedliwości je dopuścił, opierając się na wzajemnym zaufaniu do czynności państwa, w którym stał serwer. To drugie rozstrzygnięcie zapadło przed publikacjami z września 2025 r.

Co realnie można osiągnąć

Pełna odmowa wydania wyłącznie z powodu wadliwości dowodów to scenariusz wyjątkowy. Realne cele są skromniejsze, ale wymierne: uzyskanie od państwa wydania wyjaśnień, które później trudno odwołać, zastąpienie aresztu łagodniejszym środkiem, przygotowanie materiału do wniosków dowodowych w Polsce. Jeżeli nakaz dotyczy wykonania kary, dochodzi jeszcze droga opisana w tekście o wykonaniu kary w kraju zamieszkania.

Najgorsze, co można zrobić, to potraktować postępowanie o wydanie jako formalność i czekać na proces w Polsce. Wtedy pytania, które można było zadać za granicą, pozostają bez odpowiedzi.

Powiązane artykuły i pomoc

Jeżeli Ty albo ktoś bliski został zatrzymany za granicą na podstawie nakazu opartego na danych z komunikatora, omówmy sprawę. Współpracuję z obrońcą w państwie wykonania nakazu.

Źródła

Prawo Unii i prawo polskie

Orzecznictwo

  • Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 30 kwietnia 2024 r., C-670/22, M.N. (EncroChat).
  • Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (Wielka Izba) z 26 września 2023 r., Yüksel Yalçınkaya przeciwko Turcji.

Publikacje o drodze danych ANOM

  • LRT English (BNS), Report: FBI-run encrypted phone data was stored on server in Lithuania, 30 września 2025 r.
  • G. Navickaitė, J. Damulytė, 15min.lt, 30 września 2025 r.
  • D. Klaubert, Kryptodienst Anom: FBI-Operation beruht auf fragwürdigem Beschluss, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 29 września 2025 r.
  • Ch. Lödden, J. Makepeace, Strafverteidiger 2026, s. 441 do 448.

Pytania klientów

Czy sąd za granicą może ocenić, czy dowody z ANOM są legalne?

Co do zasady nie. Sąd wykonujący nakaz nie bada winy ani dowodów, bo opiera się na zasadzie wzajemnego zaufania. Może jednak odmówić wydania, jeżeli istnieje rzeczywiste ryzyko naruszenia praw podstawowych, w tym prawa do rzetelnego procesu. Próg jest bardzo wysoki.

Po co więc podnosić te zarzuty w postępowaniu o wydanie?

Bo dają realne korzyści nawet bez odmowy wydania: wymuszają na państwie wydania nakazu wyjaśnienia, mogą wspierać wniosek o łagodniejszy środek zamiast aresztu i tworzą materiał, który wraca w polskim procesie.

Czy można uniknąć przewiezienia do Polski na czas procesu?

Czasem tak. Polski sąd może odwołać nakaz, jeżeli nie wymaga go interes wymiaru sprawiedliwości, a cel można osiągnąć inaczej, na przykład przez przesłuchanie na odległość albo środek zapobiegawczy wykonywany w państwie zamieszkania.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze

Ustalmy kolejny krok.

Podaj etap sprawy i najbliższy termin. Ustalimy, jakiej pomocy potrzebujesz oraz jakie materiały przygotować do analizy.

Zakres i wynagrodzenie uzgadniamy przed rozpoczęciem pracy. Nie musisz mieć kompletu akt, żeby nawiązać kontakt.