ENA w celu wykonania kary. Czy można ją odbyć w kraju, w którym się mieszka?
Ktoś od lat mieszka za granicą, ma tam rodzinę, dom i pracę. Pewnego dnia zostaje zatrzymany na podstawie europejskiego nakazu aresztowania, bo w Polsce została mu do odbycia część dawnej kary. Odruchowo zakłada się, że wydanie do Polski jest przesądzone. Tak nie musi być.

Jeżeli europejski nakaz aresztowania wydano w celu wykonania prawomocnej kary pozbawienia wolności, państwo, w którym osoba poszukiwana mieszka albo przebywa, może odmówić jej wydania i samo wykonać karę. To motyw fakultatywny: trzeba wykazać rzeczywiste związki z tym państwem, a ono musi faktycznie przejąć wykonanie kary. Najskuteczniej działać jednocześnie w dwóch miejscach: przed sądem państwa wykonania i przed polskim sądem, wnioskiem o przekazanie kary do wykonania za granicą.
Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a dane pozwalające zidentyfikować sprawy i osoby pominięte. Opis prawa obcego ma charakter ogólny i nie zastępuje porady prawnika praktykującego w danym państwie.
Europejski nakaz aresztowania wydany w celu wykonania kary nie musi kończyć się przewiezieniem do Polski. Prawo Unii przewiduje rozwiązanie, które pozwala odbyć karę tam, gdzie człowiek naprawdę żyje. Wymaga ono jednak przygotowania dowodów, działania w dwóch państwach naraz i zdążenia przed terminami, które w postępowaniu o wydanie są krótkie.
Dwa rodzaje nakazu, dwie różne sytuacje
Europejski nakaz aresztowania wydaje się w dwóch celach. Albo w celu ścigania, gdy toczy się postępowanie i osoba ma dopiero odpowiadać przed sądem. Albo w celu wykonania prawomocnie orzeczonej kary pozbawienia wolności.
Ta różnica jest kluczowa. Rozwiązanie opisane w tym tekście dotyczy wyłącznie drugiej sytuacji. Przy nakazie wydanym w celu ścigania państwo wykonania może co najwyżej uzależnić wydanie swojego obywatela albo rezydenta od gwarancji, że po skazaniu wróci on do odbycia kary w tym państwie.
Podstawa: art. 4 pkt 6 decyzji ramowej
Decyzja ramowa w sprawie europejskiego nakazu aresztowania przewiduje, że sąd państwa wykonania może odmówić wykonania nakazu, jeżeli został on wydany w celu wykonania kary pozbawienia wolności, a osoba poszukiwana przebywa w tym państwie, jest jego obywatelem albo ma w nim miejsce zamieszkania, i państwo to zobowiąże się wykonać karę zgodnie ze swoim prawem.
Z tego zapisu wynikają trzy rzeczy, o których często się zapomina:
- to motyw fakultatywny, sąd może, ale nie musi z niego skorzystać,
- nie wystarczy obywatelstwo ani adres, liczą się rzeczywiste związki z państwem wykonania,
- odmowa jest możliwa tylko wtedy, gdy państwo wykonania faktycznie przejmie wykonanie kary.
Co znaczy „mieszka” i „przebywa”
Trybunał Sprawiedliwości UE wyjaśnił te pojęcia w kilku wyrokach.
W sprawie Kozłowski Trybunał uznał, że osoba ma miejsce zamieszkania tam, gdzie ustanowiła swoje rzeczywiste miejsce pobytu. Przebywanie wymaga zaś stabilnego pobytu przez pewien czas, który stworzył więzi porównywalne z zamieszkaniem. Krótki, przypadkowy pobyt nie wystarcza.
W sprawie Wolzenburg Trybunał dopuścił, by państwo wymagało określonego okresu legalnego pobytu. Nie wolno mu natomiast stawiać dodatkowych wymogów administracyjnych, na przykład posiadania zezwolenia na pobyt stały.
W sprawie Lopes Da Silva Jorge Trybunał uznał, że państwo nie może automatycznie i bezwzględnie wyłączać z tej ochrony obywateli innych państw Unii, którzy u niego mieszkają. Musi ocenić stopień ich integracji.
W praktyce oznacza to jedno: sąd państwa wykonania ocenia, gdzie jest ośrodek interesów życiowych danej osoby. I ocenia to na podstawie dokumentów.
Jak wykazać, gdzie toczy się życie
Najlepiej działa materiał, który powstawał na bieżąco, latami, zanim ktokolwiek wiedział, że będzie potrzebny. Z praktyki sprawdzają się:
- zameldowanie i jego historia,
- akt małżeństwa albo dokumenty potwierdzające wspólne pożycie, dokumenty dzieci,
- tytuł prawny do mieszkania, umowa najmu albo dokument własności członka rodziny,
- umowy i rachunki za energię, wodę, internet na nazwisko danej osoby,
- wyciągi bankowe za dłuższy okres,
- ubezpieczenie zdrowotne i dokumentacja leczenia,
- numer identyfikacji podatkowej i rozliczenia podatkowe,
- dokumenty pracy, nawet dorywczej,
- oświadczenia członków rodziny o wspólnym gospodarstwie domowym.
Szczególnie przekonujące bywają wyciągi bankowe. Nie dlatego, że pokazują duże kwoty, tylko dlatego, że pokazują codzienność: powtarzalne zakupy w tych samych sklepach, opłaty za media, składki ubezpieczenia. Sąd łatwiej uwierzy w zwyczajne życie opisane przez rachunki niż w zapewnienia.
Przykład: Hiszpania
Hiszpania wdrożyła ten motyw odmowy w art. 48 ust. 2 lit. b ustawy nr 23/2014 o wzajemnym uznawaniu orzeczeń karnych w Unii Europejskiej. W pierwotnym brzmieniu przepis chronił wyłącznie obywateli Hiszpanii, co w literaturze hiszpańskiej krytykowano jako sprzeczne z orzecznictwem Trybunału. Ustawa nr 3/2018 rozszerzyła go na osoby z miejscem zamieszkania w Hiszpanii.
Obecnie hiszpański sąd może odmówić wykonania nakazu wydanego w celu wykonania kary, jeżeli osoba poszukiwana jest obywatelem Hiszpanii albo ma w Hiszpanii miejsce zamieszkania, chyba że zgodzi się odbyć karę w państwie wydania nakazu. W przeciwnym razie karę wykonuje się w Hiszpanii.
Dwie praktyczne uwagi. Po pierwsze, zgoda na odbycie kary w Polsce zamyka tę drogę, więc tę deklarację trzeba składać świadomie. Po drugie, hiszpański Trybunał Konstytucyjny uchylił już rozstrzygnięcie, w którym sąd odmówił ochrony obywatelowi innego państwa Unii mieszkającemu w Hiszpanii bez rzetelnego odniesienia się do jego związków z tym krajem. Dobrze udokumentowane związki wymuszają więc na sądzie konkretną odpowiedź.
Odmowa wymaga przejęcia kary
W sprawie Popławski Trybunał podkreślił, że sąd wykonujący nakaz ma tu swobodę oceny, ale odmowa wydania wymaga rzeczywistego zobowiązania do wykonania kary i sprawdzenia, że jest to możliwe. Sama deklaracja woli nie wystarcza.
W wyroku Wielkiej Izby z 4 czerwca 2026 r. w połączonych sprawach Rugu i Aucroix Trybunał wrócił do tego problemu przy odmowie wydania z powodu warunków odbywania kary. Wskazał, że państwo wykonania powinno zadbać o to, by osoba nie uniknęła kary, i w tym celu sięgnąć po uznanie wyroku na podstawie decyzji ramowej o przekazywaniu kar pozbawienia wolności. Kierunek jest jasny: odmowa wydania i wykonanie kary na miejscu to dwie strony tego samego rozstrzygnięcia.
Druga noga: wniosek w Polsce
Tu dochodzimy do rzeczy, o której najczęściej się zapomina. Postępowanie o wydanie toczy się za granicą, ale klucz do jego wyniku bywa w Polsce.
Art. 611t § 1 k.p.k. pozwala sądowi okręgowemu, w którego okręgu wydano wyrok, wystąpić za zgodą skazanego o wykonanie kary do właściwego organu innego państwa Unii, jeżeli pozwoli to w większym stopniu zrealizować wychowawcze i zapobiegawcze cele kary. Wystąpienie może nastąpić na wniosek skazanego. Gdy skazany nie jest obywatelem państwa wykonania, sąd przed wystąpieniem zwraca się do tego państwa o zgodę na przekazanie wyroku. Do czasu rozpoczęcia wykonywania kary za granicą postępowanie wykonawcze w Polsce toczy się dalej.
Taki wniosek daje trzy korzyści:
- Pokazuje sądowi zagranicznemu, że państwo wydania nakazu nie upiera się przy wykonaniu kary u siebie. To usuwa główny argument przeciwko odmowie wydania.
- Uruchamia procedurę uznania wyroku, bez której państwo wykonania nie przejmie kary.
- Odbiera nakazowi sens. Jeżeli kara ma być wykonana za granicą, przewożenie skazanego do Polski tylko po to, by go odesłać, nie służy niczemu.
Uzasadnienie wniosku warto oprzeć na celach kary, a nie na wygodzie skazanego. Wykonywanie kary kilka tysięcy kilometrów od rodziny, która nie ma środków na podróże, w praktyce zrywa kontakt, a ten kontakt jest jednym z najważniejszych czynników powrotu do życia bez przestępstwa. Mocnym argumentem jest też dotychczasowy przebieg kary: nagrody, praca, terminowe powroty z przepustek, wcześniejsze warunkowe zwolnienie.
Czego ta droga nie zmienia
Kara nie zostaje skrócona. Okres już odbyty zalicza się na poczet kary, a do wykonania pozostaje reszta. Państwo wykonania może dostosować karę tylko wtedy, gdy jest ona niezgodna z jego prawem, i nigdy nie może jej zaostrzyć.
Zmieniają się natomiast zasady wykonywania. Wcześniejsze lub warunkowe zwolnienie podlega prawu państwa, które wykonuje karę. Przed złożeniem wniosku trzeba więc sprawdzić, jakie rozwiązania obowiązują tam, bo mogą być korzystniejsze albo mniej korzystne niż polskie. Szczegóły opisałem w tekście o wykonaniu kary w innym państwie Unii.
Czas działa przeciwko bezczynnym
Postępowanie o wykonanie europejskiego nakazu aresztowania ma krótkie terminy. Ostateczna decyzja powinna zapaść w ciągu sześćdziesięciu dni od zatrzymania, a gdy osoba zgadza się na wydanie, w ciągu dziesięciu dni od tej zgody. Wniosek w Polsce, zgromadzenie dokumentów i ich tłumaczenia muszą się w tym zmieścić.
Dlatego od pierwszego dnia warto pracować równolegle: prawnik w państwie wykonania prowadzi sprawę przed tamtejszym sądem, a obrońca w Polsce składa wniosek z art. 611t k.p.k. i wnosi o jego pilne rozpoznanie. Obaj powinni wymieniać się dokumentami, bo ten sam materiał służy w obu postępowaniach.
Powiązane artykuły i pomoc
- Wykonanie kary pozbawienia wolności w innym państwie Unii
- ENA oparty na danych z komunikatora. Co można zrobić w państwie wykonania?
- Wykonanie kary
- Wersja dla klientów hiszpańskojęzycznych: Defensa penal en Polonia
Jeżeli Ty albo ktoś bliski został zatrzymany za granicą na podstawie europejskiego nakazu aresztowania, omówmy sprawę. Liczy się każdy dzień.
Źródła
Prawo Unii i prawo polskie
- Decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW w sprawie europejskiego nakazu aresztowania, art. 4 pkt 6, art. 5 pkt 3 i art. 17
- Decyzja ramowa Rady 2008/909/WSiSW o przekazywaniu kar pozbawienia wolności
- Kodeks postępowania karnego, art. 611t, 611ta i 611td
Prawo hiszpańskie
- Ley 23/2014, de 20 de noviembre, de reconocimiento mutuo de resoluciones penales en la Unión Europea, art. 48
- Ley 3/2018, de 11 de junio, zmieniająca art. 48 ust. 2 lit. b
Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE
- Wyrok z 17 lipca 2008 r., C-66/08, Kozłowski.
- Wyrok z 6 października 2009 r., C-123/08, Wolzenburg.
- Wyrok z 5 września 2012 r., C-42/11, Lopes Da Silva Jorge.
- Wyrok z 29 czerwca 2017 r., C-579/15, Popławski.
- Wyrok Wielkiej Izby z 4 czerwca 2026 r., C-722/23 i C-91/24, Rugu i Aucroix, omówienie w serwisie eucrim.
Piśmiennictwo
- Marina Cedeño Hernán, La protección de la nacionalidad o residencia en el sistema de la orden europea de detención y entrega a la luz de la jurisprudencia del Tribunal de Justicia de la Unión Europea, w: M. Aguilera Morales (red.), Aranzadi 2020.
Pytania klientów
Czy zatrzymanie na podstawie ENA oznacza automatyczne wydanie do Polski?
Nie. O wydaniu decyduje sąd państwa, w którym osoba została zatrzymana. Przy nakazie wydanym w celu wykonania kary może on odmówić wydania, jeżeli osoba mieszka albo przebywa w tym państwie, a państwo to zobowiąże się wykonać karę zgodnie z własnym prawem.
Czy odmowa wydania oznacza, że kara przepada?
Nie. Kara zostaje wykonana, tylko w państwie, w którym osoba mieszka. Trybunał Sprawiedliwości UE podkreśla, że odmowa wymaga rzeczywistego przejęcia wykonania kary, a nie samej deklaracji.
Czy trzeba coś zrobić w Polsce?
Warto. Wniosek do polskiego sądu o wystąpienie o wykonanie kary za granicą, na podstawie art. 611t k.p.k., pokazuje, że także państwo wydania nakazu nie sprzeciwia się wykonaniu kary na miejscu. To często przesądza o wyniku.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze