Jeden czyn, dwie sprawy? Lis pendens w procesie karnym
Zanonimizowane case study: nakładające się zarzuty, podział materiału przez prokuraturę i ochrona przed podwójnym ściganiem. Co może zrobić adwokat?

Lis pendens, czyli zawisłość sprawy, to zakaz prowadzenia drugiego postępowania o ten sam czyn tej samej osoby, gdy wcześniejsze nadal się toczy (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.). Wspólny świadek, dowód lub okres nie oznaczają jeszcze tożsamości czynu, trzeba porównać konkretne zachowania opisane w zarzutach. Potwierdzenie zawisłości daje podstawę do umorzenia drugiego postępowania w pokrywającym się zakresie, a nie wszystkich zarzutów.
Dwie sygnatury nie muszą oznaczać dwóch różnych czynów. Zdarza się, że klient otrzymuje kolejne zarzuty i rozpoznaje w nich zdarzenia, z których już tłumaczy się w innym postępowaniu. Powracają te same dostawy, rozmowy i osoby, lecz opis oskarżenia wygląda inaczej. W takiej sytuacji obrona powinna sprawdzić, czy sprawy obejmują odrębne zachowania, czy ponownie zarzuca się klientowi ten sam czyn.
W mojej praktyce problem ten wymagał zestawienia materiału z równoległego śledztwa i sprawy, w której wniesiono już akt oskarżenia. Poniższe case study pokazuje kierunek tej pracy. Dane uczestników, sygnatury, miejscowości, daty zdarzeń i dokładne ilości zostały pominięte. Przedstawiam stanowisko obrony oraz cel analizy, a nie potwierdzony wynik postępowania.
Co oznacza lis pendens, czyli zawisłość sprawy?
Lis pendens oznacza przeszkodę w prowadzeniu kolejnego postępowania o ten sam czyn tej samej osoby, jeżeli wcześniej wszczęte postępowanie nadal się toczy. Podstawą jest art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. W takim zakresie kolejnego postępowania nie należy wszczynać, a już wszczęte podlega umorzeniu.
Ten sam przepis obejmuje również powagę rzeczy osądzonej — res iudicata: sytuację, w której wcześniejsze postępowanie dotyczące tego czynu i tej osoby zostało już prawomocnie zakończone. Zakończonej sprawy nie można po prostu rozpocząć ponownie pod nową sygnaturą; odrębną kwestią są ustawowe tryby wzruszania prawomocnych rozstrzygnięć. Zobacz art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.
Dla adwokata znaczenie mają zatem zarówno granice zarzutów, jak i chronologia postępowań. Trzeba ustalić, kiedy sprawa zaczęła dotyczyć konkretnej osoby i konkretnego czynu oraz czy i kiedy zapadło prawomocne rozstrzygnięcie. Sam rok w sygnaturze nie rozwiązuje tego problemu.
Nakładające się zdarzenia: co trzeba porównać?
Gdzie powtarza się zdarzenie?
Wyobraź sobie dwa postępowania, A i B, które częściowo opisują te same zdarzenia. Wspólna część wymaga porównania konkretnych zachowań tej samej osoby. Sam wspólny dowód lub okres nie oznacza tożsamości czynu.
| Sytuacja | Co z niej wynika |
|---|---|
| Pełne pokrycie | Ten sam czyn w obu sprawach: zbadaj zawisłość lub wcześniejsze prawomocne zakończenie. |
| Częściowe pokrycie | Ustal granice wspólnego fragmentu. Nie oznacza to automatycznie umorzenia całej sprawy. |
| Odrębne czyny | Wspólni świadkowie czy przedmioty nie wykluczają prowadzenia odrębnych postępowań. |
Wspólny świadek albo to samo nagranie mogą dotyczyć kilku różnych przestępstw. Z kolei dwa odmienne opisy zarzutów mogą odnosić się do jednego zachowania. Dlatego trzeba odtworzyć, co konkretnie dana osoba miała zrobić, w jakim czasie, wobec kogo i w odniesieniu do jakiego przedmiotu. Porównanie obejmuje treść zarzutów oraz materiał pozwalający zrozumieć ich rzeczywisty zakres.
Różna kwalifikacja prawna nie przesądza o odrębności czynów. Art. 11 § 1–2 k.k. przewiduje, że jeden czyn może wyczerpywać znamiona kilku przepisów i podlegać kumulatywnej kwalifikacji w ramach jednego przestępstwa. Nie każda wielość przepisów uzasadnia więc mnożenie zarzutów. Zobacz art. 11 k.k.
Case study: ten sam materiał w śledztwie i w akcie oskarżenia
W analizowanym piśmie obrona wskazywała, że zarzuty w dwóch postępowaniach mogą obejmować te same fragmenty zarzucanej działalności związanej z obrotem środkami odurzającymi. W jednym opisie posłużono się ujęciem zbiorczym, w drugim wyodrębniono dostawy i odbiorców. Pojawił się też problem relacji między nabyciem a dalszą sprzedażą oraz podziału zarzutu udziału w grupie na kolejne okresy.
Punktem wyjścia były powtarzające się źródła dowodowe: relacje świadka, dokumenty uzyskane z zagranicy, materiały z przeszukania i analizy danych. Były to sygnały wymagające porównania, a nie samodzielny dowód niedopuszczalnego podwójnego ścigania.
Skrócone opisy zarzutów — parafrazy z materiału obrony, bez danych identyfikujących
| Jeden opis | Drugi opis | Problem do zbadania |
|---|---|---|
| Zarzucane uczestniczenie w obrocie, ujęte zbiorczo za pewien okres. | Zarzucane dostawy do określonych odbiorców, opisane jako osobne epizody. | Czy te dostawy wchodzą już w zakres pierwszego zarzutu? |
| Zarzucane nabycie środków za granicą i ich przemieszczenie. | Zarzucana sprzedaż środków, które według obrony pochodzą z tej samej partii. | Czy opisano to samo zachowanie, czy odrębne czynności dotyczące tego samego przedmiotu? |
| Zarzucany udział w grupie w pierwszym okresie. | Zarzucany udział w kolejnej grupie w następującym okresie, przy podobieństwie osób i miejsc. | Czy ustalono odrębność struktur i uczestnictwa, czy jedynie podzielono opis datą? |
1. Zarzut zbiorczy i te same dostawy opisane osobno
Jeżeli jeden zarzut obejmuje serię dostaw, a drugi ponownie wskazuje konkretną dostawę należącą do tej serii, trzeba zbadać, czy to rzeczywiście ten sam fragment zachowania. Nie wystarczy porównać końcowych sum. W piśmie obrona zwracała uwagę na rozbieżności ilościowe i różny sposób opisywania przedmiotu obrotu.
Praktyczny problem brzmi: czy zestawienie pokazuje dodatkowe zdarzenia, czy ponownie liczy zdarzenia już ujęte w innym zarzucie? Ocena wymaga przyporządkowania danych do konkretnych epizodów. Nie można mechanicznie dodawać wielkości z obu spraw ani uznawać zbliżonych sum za dowód ich tożsamości.
2. Nabycie i późniejsza sprzedaż tej samej partii
Obrona podnosiła także związek między zarzucanym nabyciem środków za granicą a sprzedażą opisaną w drugim postępowaniu. To punkt wymagający szczególnie uważnej oceny: ta sama partia nie oznacza automatycznie tego samego czynu. Nabycie lub przemieszczenie oraz późniejsze rozporządzenie mogą stanowić odrębne zachowania. Dopiero analiza czynności przypisywanych klientowi i właściwych przepisów pozwala ustalić ich relację.
Dla klienta cenna jest właśnie umiejętność rozpoznania granic argumentu. Skuteczna obrona nie polega na stwierdzeniu, że „wszystko dotyczy tego samego towaru”, lecz na wykazaniu, które konkretne zachowania powtórzono i dlaczego ma to znaczenie procesowe.
3. Jedna grupa czy dwie odrębne struktury?
W piśmie zakwestionowano również podział zarzucanego udziału w grupie na sąsiadujące okresy. Obrona wskazywała na podobieństwo składu osobowego i miejsc działania. Takie zbieżności uzasadniają zbadanie ciągłości, ale same jej nie rozstrzygają.
Trzeba odnieść się do rzeczywistej struktury, celu, organizacji oraz przebiegu zarzucanego uczestnictwa. Nowa data graniczna nie dowodzi powstania innej grupy, podobnie jak częściowo wspólny skład nie wyklucza istnienia dwóch odrębnych struktur. Ocena powinna wynikać z faktów, a nie tylko ze sposobu redakcji zarzutów.
Co ta analiza może dać klientowi?
Celem jest ochrona przed ponownym prowadzeniem sprawy o czyn już objęty innym postępowaniem. Jeżeli analiza potwierdzi przesłanki z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., daje podstawę do żądania umorzenia niedopuszczalnego postępowania w odpowiednim zakresie. Nie jest to automatyczne umorzenie wszystkich zarzutów ani stwierdzenie niewinności w sprawie, która może toczyć się dalej.
Porównanie pomaga również uporządkować rzeczywisty zakres ryzyka: oddzielić zarzuty powtórzone od nowych i sprawdzić, czy te same wielkości lub epizody nie są przedstawiane jako dodatkowa działalność. Może to mieć znaczenie dla argumentacji dotyczącej odpowiedzialności, kary lub środków zapobiegawczych. Każda z tych kwestii wymaga jednak własnej podstawy i oceny.
W przedstawionym materiale udokumentowane jest zgłoszenie przez obronę problemu nakładania się zarzutów i uzasadnienie potrzeby ich porównania. Samo pismo nie potwierdza, że sąd lub prokurator podzielił tę ocenę. Korzyść, do której zmierzała obrona, należy odróżnić od wyniku, który można wykazać dopiero rozstrzygnięciem.
Czy prokuratura może wyłączyć materiały do osobnej sprawy?
Sam podział materiałów nie oznacza naruszenia prawa. Odrębne postępowania mogą dotyczyć różnych osób lub czynów. Kodeks przewiduje też, przy określonych przesłankach, wyłączenie spraw do odrębnego rozpoznania — przykładem jest art. 34 § 3 k.p.k.
Problem zaczyna się wtedy, gdy podział prowadzi do równoległego ścigania tej samej osoby za ten sam czyn. Dlatego sformułowanie „sztuczny podział materiału” powinno być wnioskiem wynikającym z porównania akt. Sam fakt nadania kolejnej sygnatury, prowadzenia sprawy przez inną jednostkę czy skopiowania dowodu jeszcze tego nie wykazuje.
Czyn ciągły: podobne daty nie wystarczą
Przy wielości zachowań znaczenie może mieć konstrukcja czynu ciągłego z art. 12 § 1 k.k. Wymaga ona m.in. krótkich odstępów czasu i wykonania z góry powziętego zamiaru; przy zamachu na dobro osobiste także tożsamości pokrzywdzonego. Nie należy utożsamiać jej z każdym dłuższym okresem podobnej działalności.
W uchwale z 15 czerwca 2007 r., I KZP 15/07, Sąd Najwyższy powiązał granice powagi rzeczy osądzonej z zakresem wcześniejszego orzeczenia i przyjęciem w nim konstrukcji czynu ciągłego. Dlatego wcześniejszy wyrok za pojedynczy czyn nie zamyka automatycznie możliwości badania wszystkich innych zachowań z tego samego okresu. Trzeba przeczytać orzeczenie i ustalić, co rzeczywiście zostało nim objęte.
Apelacja karna i kasacja: dlaczego trzeba odróżniać podstawy?
Przeoczenie podwójnego prowadzenia sprawy może mieć znaczenie przy zaskarżaniu wyroku. Zawisłość sprawy i powaga rzeczy osądzonej nie są jednak zamiennymi podstawami zarzutu. Art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., przewidujący bezwzględną przyczynę odwoławczą, odnosi się do wcześniejszego prawomocnego zakończenia postępowania o ten sam czyn tej samej osoby. Samo równoległe toczenie się spraw nie spełnia tej przesłanki.
Znaczenie chronologii pokazuje wyrok SN z 12 lutego 2016 r., III KK 491/15, dotyczący dwóch postępowań o wyrok łączny. Sąd rozróżnił wcześniejszą zawisłość od powagi rzeczy osądzonej powstałej po uprawomocnieniu jednego z rozstrzygnięć. To przykład z orzecznictwa, odrębny od opisanego wyżej case study.
Przygotowanie apelacji karnej wymaga więc odtworzenia stanu spraw i wskazania właściwego uchybienia. Przy kasacji karnej trzeba dodatkowo uwzględnić jej dopuszczalność i podstawy z art. 523 k.p.k. Precyzja ma znaczenie: ogólne przekonanie o „dwóch sprawach za to samo” nie zastępuje wykazania tożsamości czynu i właściwej podstawy prawnej.
Najczęstsze pytania
Czy ten sam świadek w dwóch sprawach oznacza lis pendens?
Nie. Świadek może opisywać wiele różnych zachowań. Wspólne źródło dowodowe jest powodem do porównania zarzutów, ale nie przesądza, że dotyczą tego samego czynu.
Czy inny opis zarzutu pozwala ponownie ścigać za to samo?
Sama zmiana słów lub kwalifikacji prawnej nie tworzy nowego czynu. Decydujący jest rzeczywisty zakres zarzucanego zachowania. Istotna zmiana faktów może natomiast wskazywać, że chodzi o czyn odrębny.
Czy umorzenie drugiej sprawy kończy cały problem?
Nie zawsze. Umorzenie z powodu zawisłości usuwa niedopuszczalne powielenie postępowania. Wcześniejsza sprawa może nadal wymagać obrony, a odrębne zarzuty zachowują własne znaczenie.
Dwie sprawy? Zacznijmy od porównania zarzutów
Na rozmowę warto przygotować postanowienia o przedstawieniu i zmianie zarzutów, akty oskarżenia, dostępne rozstrzygnięcia oraz informacje o najbliższych terminach. Potrzebna jest perspektywa obejmująca obie sprawy. Przed przesłaniem dokumentów ustalimy bezpieczny sposób ich przekazania.
Doświadczenie adwokata pomaga dostrzec powiązania, których nie widać przy lekturze jednego tomu akt. Rozmowa z klientem pomaga je odnaleźć; następnie trzeba sprawdzić je w dokumentach i przełożyć na precyzyjny argument procesowy.
- Omów sprawę z adwokatem Jakubem Orłowskim
- Obrona w postępowaniu przygotowawczym
- Jak sprawdzić wersję świadka?
- Więcej artykułów na blogu Papuga Man
Podstawa opracowania i źródła
Case study powstało na podstawie pisma obrony z mojej praktyki. Opisy zarzutów są skróconymi, zanonimizowanymi parafrazami. Nie przesądzają popełnienia zarzucanych czynów ani zasadności stanowiska którejkolwiek ze stron. Dokumenty źródłowe i dane uczestników nie są publikowane. Diagram ma charakter poglądowy i nie odwzorowuje ustalonych granic rzeczywistej sprawy.
- Kodeks postępowania karnego, art. 17 § 1 pkt 7, art. 34 § 3, art. 438–439 i art. 523.
- Kodeks karny, art. 11 i art. 12 § 1.
- Uchwała SN z 15 czerwca 2007 r., I KZP 15/07, zakres powagi rzeczy osądzonej.
- Wyrok SN z 12 lutego 2016 r., III KK 491/15, rozróżnienie zawisłości i prawomocnego zakończenia.
Przepisy i przywołane tezy orzeczeń zweryfikowano 29 września 2026 r. Przy ocenie konkretnego czynu trzeba uwzględnić również właściwą czasowo wersję prawa.
Źródła
Autor: adwokat Jakub Orłowski. Aktualizacja: 2026-09-29.
Materiał edukacyjny. Ocena indywidualnej sprawy wymaga analizy jej okoliczności i aktualnego stanu prawnego.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze