Wykonanie kary w innym państwie Unii. Kiedy można odbywać karę bliżej domu?
Ludzie skazani w Polsce coraz częściej od lat mieszkają gdzie indziej: mają tam żonę, dzieci, mieszkanie i pracę. Kara do odbycia w Polsce oznacza dla nich nie tylko więzienie, ale i zerwanie z całym życiem, do którego mają wrócić. Prawo Unii przewiduje na to rozwiązanie, choć mało kto o nim wie.

Polski sąd może przekazać karę pozbawienia wolności do wykonania w innym państwie Unii, jeżeli pozwoli to lepiej osiągnąć jej cele, zwłaszcza powrót skazanego do życia w społeczeństwie. Zwykle wymaga to zgody skazanego, a gdy nie jest on obywatelem państwa wykonania, także zgody tego państwa. Decyzja zależy od udokumentowanych związków z tym państwem. Po przekazaniu kara nie maleje, ale o warunkowym zwolnieniu decyduje już prawo państwa wykonania.
Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a dane pozwalające zidentyfikować sprawy i osoby pominięte. Opis prawa obcego ma charakter ogólny.
Karę pozbawienia wolności orzeczoną w Polsce można w określonych warunkach odbywać w innym państwie Unii. Nie jest to przywilej dla wybranych ani furtka do uniknięcia kary. To rozwiązanie oparte na prostym założeniu: kara lepiej spełnia swoje cele tam, gdzie skazany ma rodzinę i gdzie będzie żył po wyjściu na wolność.
Podstawa prawna
W całej Unii obowiązuje decyzja ramowa 2008/909/WSiSW o stosowaniu zasady wzajemnego uznawania do wyroków skazujących na kary pozbawienia wolności. W Polsce wdrażają ją przepisy Kodeksu postępowania karnego, a przekazanie polskiej kary za granicę reguluje art. 611t i następne k.p.k.
Zgodnie z art. 611t § 1 k.p.k. sąd okręgowy, w którego okręgu wydano wyrok, może za zgodą skazanego wystąpić o wykonanie kary do właściwego organu innego państwa członkowskiego, jeżeli pozwoli to w większym stopniu zrealizować wychowawcze i zapobiegawcze cele kary. Wystąpienie może nastąpić na wniosek skazanego.
Do jakiego państwa można przekazać karę
Decyzja ramowa przewiduje trzy sytuacje:
- państwo obywatelstwa, w którym skazany mieszka,
- państwo obywatelstwa, do którego skazany zostanie wydalony po odbyciu kary,
- każde inne państwo, jeżeli jego właściwy organ wyrazi na to zgodę.
Trzecia sytuacja jest w praktyce najważniejsza dla Polaków mieszkających za granicą. Polski obywatel, który od lat żyje na przykład w Hiszpanii, nie jest jej obywatelem, więc przekazanie wymaga zgody hiszpańskich władz. Polski sąd zwraca się o nią przed wystąpieniem.
Zgoda skazanego
Co do zasady przekazanie wymaga zgody skazanego. Wyjątki dotyczą sytuacji, w których karę przekazuje się do państwa obywatelstwa, w którym skazany mieszka, do państwa, do którego zostanie wydalony, albo do państwa, do którego zbiegł lub powrócił w związku z postępowaniem.
Zgoda powinna być świadoma. Przed jej wyrażeniem trzeba wiedzieć, jak w państwie wykonania wygląda warunkowe zwolnienie, bo od dnia rozpoczęcia wykonywania kary decyduje o nim tamtejsze prawo.
Co ocenia sąd
Kluczowe jest pytanie, czy wykonanie kary za granicą lepiej posłuży jej celom, a przede wszystkim przygotowaniu skazanego do powrotu do życia w społeczeństwie. W praktyce sąd sprawdza, gdzie znajduje się ośrodek interesów życiowych skazanego.
Argument, który zwykle przekonuje najbardziej, jest bardzo prosty. Kara odbywana kilka tysięcy kilometrów od rodziny, której nie stać na podróże, w praktyce oznacza brak widzeń. Brak kontaktu z rodziną utrudnia powrót do normalnego życia, zamiast go wspierać. Kara odbywana bliżej domu pozwala zachować więzi z ludźmi, do których skazany ma wrócić.
Drugim mocnym argumentem jest dotychczasowy przebieg kary, jeżeli skazany odbywał już jej część: nagrody, praca w zakładzie karnym, udział w programach, terminowe powroty z przepustek, wcześniejsze warunkowe zwolnienie.
Jak udokumentować związki z państwem wykonania
Wniosek bez dokumentów to tylko deklaracja. Z praktyki sprawdzają się:
- zameldowanie i jego historia,
- akt małżeństwa albo dokumenty potwierdzające wspólne pożycie,
- dokumenty dotyczące dzieci, w tym dzieci partnera, z którymi skazany mieszka,
- tytuł prawny do mieszkania,
- umowy i rachunki za media na nazwisko skazanego,
- wyciągi bankowe za dłuższy okres,
- ubezpieczenie zdrowotne i dokumentacja leczenia,
- numer identyfikacji podatkowej, rozliczenia, dokumenty pracy,
- oświadczenia członków rodziny,
- dowód znajomości języka.
Wyciągi bankowe warto przejrzeć samemu, zanim trafią do sądu. Najbardziej przekonuje nie wysokość kwot, tylko powtarzalność: zakupy żywności co kilka dni w tych samych sklepach, regularne opłaty za prąd i ubezpieczenie. To obraz zwykłego życia, którego nie da się dorobić na potrzeby wniosku.
Dokumenty w języku obcym trzeba przetłumaczyć. Warto od razu zapowiedzieć tłumaczenia przysięgłe i dostarczyć je szybko, bo brak tłumaczeń to najczęstszy powód zwłoki.
Co się dzieje po przekazaniu
Kara nie maleje. Państwo wykonania zalicza w całości okres pozbawienia wolności już odbyty. Może dostosować karę tylko wtedy, gdy jej długość przekracza maksimum przewidziane w jego prawie za podobne przestępstwo, a i wtedy nie może zejść poniżej tego maksimum. Nigdy nie może kary zaostrzyć.
Zmieniają się zasady wykonywania. Wykonanie kary podlega prawu państwa wykonania, a jego organy same decydują o wcześniejszym lub warunkowym zwolnieniu. Polska może zapytać o te zasady i, jeżeli się z nimi nie zgadza, wycofać zaświadczenie, zanim wykonanie się rozpocznie.
Do czasu rozpoczęcia wykonywania kary za granicą postępowanie wykonawcze w Polsce toczy się dalej. Złożenie wniosku samo nie wstrzymuje wykonania kary w Polsce.
Ile to trwa i kiedy państwo może odmówić
Państwo wykonania powinno podjąć ostateczną decyzję w ciągu 90 dni od otrzymania wyroku i zaświadczenia. Może odmówić między innymi wtedy, gdy w chwili otrzymania wyroku do odbycia zostało mniej niż sześć miesięcy kary, gdy wykonanie naruszałoby zakaz podwójnego karania albo gdy kara uległa przedawnieniu według jego prawa.
Ten ostatni próg warto mieć na uwadze przy planowaniu. Wniosek złożony za późno może okazać się bezprzedmiotowy, bo zanim procedura się zakończy, do odbycia zostanie zbyt mało kary.
Gdy równolegle toczy się europejski nakaz aresztowania
Jeżeli skazany został już zatrzymany za granicą na podstawie europejskiego nakazu aresztowania wydanego w celu wykonania kary, wniosek o przekazanie kary nabiera dodatkowego znaczenia. Wspiera on odmowę wydania do Polski i pozwala wykonać karę na miejscu. Opisałem to w tekście ENA w celu wykonania kary. Czy można ją odbyć w kraju, w którym się mieszka?
Kierunek odwrotny: polski obywatel skazany za granicą
Ten sam mechanizm działa w drugą stronę. Polak skazany na karę pozbawienia wolności w innym państwie Unii może odbyć ją w Polsce, jeżeli tu mieszka albo ma tu rodzinę. Wniosek składa się zwykle do organów państwa, które wydało wyrok, a polski sąd orzeka o jego wykonaniu. Tu również warto zacząć od porównania zasad warunkowego zwolnienia w obu państwach.
Najczęstsze błędy
- Wniosek złożony za późno, gdy do odbycia zostaje niewiele kary albo gdy toczy się już postępowanie o wydanie.
- Za mało dokumentów i dokumenty pokazujące formalny adres, a nie rzeczywiste życie.
- Brak tłumaczeń albo tłumaczenia dostarczone po terminie.
- Zgoda wyrażona bez sprawdzenia zasad warunkowego zwolnienia w państwie wykonania.
- Uzasadnienie oparte na wygodzie skazanego zamiast na celach kary.
Powiązane artykuły i pomoc
- ENA w celu wykonania kary. Czy można ją odbyć w kraju, w którym się mieszka?
- ENA oparty na danych z komunikatora. Co można zrobić w państwie wykonania?
- Wykonanie kary
Jeżeli Ty albo ktoś bliski ma do odbycia karę w Polsce, a żyje za granicą, omówmy sprawę. Zakres i koszt pracy ustalamy przed jej rozpoczęciem.
Źródła
Prawo Unii
Prawo polskie
Pytania klientów
Czy mogę odbyć polską karę w kraju, w którym mieszkam?
Często tak. Polski sąd może wystąpić o wykonanie kary do innego państwa Unii, jeżeli przemawiają za tym cele kary, zwłaszcza Twoje związki z tym państwem. Potrzebna jest zwykle Twoja zgoda, a gdy nie jesteś obywatelem tego państwa, również zgoda jego władz.
Czy po przekazaniu kara będzie krótsza?
Nie. Okres już odbyty zalicza się w całości, a pozostała część zostaje do wykonania. Państwo wykonania może dostosować karę tylko wtedy, gdy przekracza ona maksimum przewidziane w jego prawie za podobne przestępstwo, i nigdy nie może jej zaostrzyć. Zmieniają się natomiast zasady warunkowego zwolnienia.
Ile trwa taka procedura?
Postępowanie w Polsce zależy od sądu. Państwo wykonania powinno podjąć ostateczną decyzję w ciągu 90 dni od otrzymania wyroku i zaświadczenia, chyba że zachodzą podstawy do odroczenia.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze