Przejdź do treści
Jakub Orłowskiadwokat, strategie procesowe536 888 161Omów sprawę

Spółka w kryzysie

Kiedy spółka jest niewypłacalna i kiedy zarząd musi złożyć wniosek o upadłość?

Najczęściej słyszę to zdanie od członków zarządu: przecież wszystko spłacimy, tylko trochę później. Bywa, że to prawda. Problem w tym, że prawo nie pyta, czy spółka kiedyś zapłaci, tylko czy płaci teraz. A od odpowiedzi na to pytanie zależy, czy zarząd ma jeszcze czas, czy już działa po terminie.

adwokat Jakub OrłowskiOpublikowano 7 min czytania

Czarno-biały bohater komiksowy porównuje dokumenty przy stole.
W skrócie

Spółka jest niewypłacalna, gdy utraciła zdolność regulowania wymagalnych długów. Dodatni kapitał własny, poręczenia udzielone wierzycielom ani obietnica pomocy wspólnika same tego nie zmieniają. Gdy pojawia się podstawa do upadłości, zarząd ma 30 dni na złożenie wniosku. Spóźnienie może oznaczać osobistą odpowiedzialność za długi spółki, zakaz prowadzenia działalności, a nawet odpowiedzialność karną z art. 586 k.s.h.

Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a przykłady w tekście są wymyślone i nie dotyczą żadnej konkretnej sprawy.

Niewypłacalność spółki to nie to samo co zła sytuacja finansowa ani strata w bilansie. To konkretny stan prawny, od którego zaczyna biec termin na złożenie wniosku o upadłość. Kto go przeoczy, odpowiada osobiście. Dlatego zanim zarząd zacznie negocjować z wierzycielami, szukać inwestora czy planować zamknięcie działalności, powinien ustalić jedną rzecz: od kiedy spółka nie jest w stanie płacić.

Czym jest niewypłacalność

Prawo upadłościowe zna dwie podstawy niewypłacalności osoby prawnej.

Pierwsza i najważniejsza to test płynności. Zgodnie z art. 11 ust. 1 Prawa upadłościowego dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Kluczowe jest słowo „wymagalnych”. Liczą się długi, których termin zapłaty już minął, a nie te, które dopiero nadejdą.

Ustawa ułatwia tę ocenę domniemaniem. Jeżeli opóźnienie w płaceniu przekracza trzy miesiące, przyjmuje się, że spółka utraciła zdolność płatniczą. To częsty błąd w myśleniu zarządów: trzy miesiące traktuje się jak okres karencji. Tak nie jest. Domniemanie tylko ułatwia wierzycielowi dowód. Jeżeli spółka faktycznie przestała płacić wcześniej, niewypłacalna jest wcześniej.

Druga podstawa to test bilansowy. Spółka jest niewypłacalna także wtedy, gdy jej zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten utrzymuje się dłużej niż 24 miesiące. Ten test ma swoje wyłączenia i zastrzeżenia, więc wymaga osobnej analizy. Nie zastępuje jednak testu płynności. Spółka może przejść test bilansowy i jednocześnie być niewypłacalna, bo nie płaci w terminie.

Dlaczego dodatni kapitał niczego nie przesądza

Weźmy przykład. Średnia drukarnia traci największego klienta. Bilans na koniec kwartału wygląda przyzwoicie: maszyny, zapasy papieru, należności od odbiorców, dodatni kapitał własny. Na rachunku jest jednak kilkadziesiąt tysięcy złotych, a faktury za papier, energię i wynagrodzenia na następny miesiąc to kilkaset tysięcy.

Na papierze spółka ma więcej majątku niż długów. W praktyce nie zapłaci w terminie. Maszyn nie sprzeda się z dnia na dzień, a jeśli już, to nie za wartość z ksiąg. Należności mogą okazać się nieściągalne. Taka spółka może być niewypłacalna mimo dodatniego wyniku w bilansie.

Kiedy analizuję sytuację spółki, zawsze zestawiam kilka rzeczy obok siebie:

  • aktywa obrotowe z zobowiązaniami krótkoterminowymi, bo pokazuje to, czy bieżący majątek w ogóle pokrywa bieżące długi,
  • gotówkę z długami już wymagalnymi, bo bilans zwykle nie mówi, ile faktur jest przeterminowanych,
  • wynik finansowy z przepływem pieniędzy, bo poprawa wyniku nie oznacza, że ktoś zapłacił,
  • deklarowane zwroty podatku z tym, co rzeczywiście wpłynęło, bo zwrot VAT wykazany w deklaracji to jeszcze nie pieniądze, a często trafia na rachunek VAT, z którego nie zapłaci się dowolnego długu.

Tak samo ostrożnie trzeba traktować nakłady poniesione w wynajętych lokalach. W księgach mogą mieć dużą wartość, ale jeżeli umowa najmu przewiduje, że po jej zakończeniu przypadają wynajmującemu bez zwrotu, dla wierzycieli są warte niewiele albo nic.

Zabezpieczenia wierzycieli nie leczą niewypłacalności

To drugi częsty argument. Wspólnik poręczył za najważniejsze umowy, złożył oświadczenia o poddaniu się egzekucji, bank ma gwarancję. Skoro wierzyciele są zabezpieczeni, to po co upadłość?

Odpowiedź jest prosta, choć dla zarządu niewygodna. Poręczenie chroni konkretnego wierzyciela, a nie płynność spółki. To, że wierzyciel może kiedyś odzyskać pieniądze od poręczyciela, nie oznacza, że spółka płaci swoje długi w terminie. Poza tym poręczenia zwykle obejmują tylko część wierzycieli. Pracownicy, urząd skarbowy, ZUS, dostawcy i bank często nie mają żadnego zabezpieczenia.

Co innego, gdy pieniądze rzeczywiście trafiają do spółki. Jeżeli wspólnik wpłaca środki, udziela pożyczki albo dopłaty i spółka dzięki temu reguluje długi na bieżąco, to może zachować płynność. Musi to być jednak realna wpłata, w odpowiedniej kwocie i we właściwym czasie. Deklaracja pomocy, przewidywany zysk z innego biznesu wspólnika czy plan sprzedaży jakiejś nieruchomości w przyszłości nie wystarczą.

Więcej o tym, co poręczenia i kaucje naprawdę zabezpieczają, napisałem w tekście Poręczenie za długi spółki. Co naprawdę zabezpiecza, a czego nie.

Termin 30 dni

Zgodnie z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego dłużnik ma obowiązek złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. W spółce obowiązek ten spoczywa na każdym, kto ma prawo ją reprezentować, samodzielnie lub łącznie z innymi.

Z tego wynikają trzy praktyczne wnioski.

Po pierwsze, termin liczy się od faktycznej utraty płynności. Nie od dnia, w którym zarząd zdecydował o zakończeniu działalności, nie od wypowiedzenia umów i nie od dnia, w którym prawnik przygotował opinię.

Po drugie, każdy członek zarządu odpowiada za siebie. Ten, kto zajmował się sprzedażą i nie patrzył w finanse, nie uwolni się od obowiązku tylko dlatego, że księgowością zajmował się kolega.

Po trzecie, późniejsza spłata nie naprawia przeszłości. Jeżeli spółka była niewypłacalna i termin minął, to fakt, że później udało się kogoś spłacić, może mieć znaczenie dla wysokości szkody, ale nie oznacza, że wcześniejsze zaniechanie było prawidłowe.

Restrukturyzacja nie wstrzymuje terminu sama z siebie

Wielu członków zarządu sądzi, że wystarczy rozpocząć negocjacje z wierzycielami, podpisać umowę z doradcą restrukturyzacyjnym albo złożyć wniosek restrukturyzacyjny, żeby mieć spokój. Tak to nie działa.

Przepisy chroniące zarząd, czyli art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego i art. 299 § 2 k.s.h., wiążą tę ochronę z otwarciem postępowania restrukturyzacyjnego albo zatwierdzeniem układu we właściwym czasie. Same rozmowy nie wystarczą. Dlatego przygotowanie restrukturyzacji musi iść równolegle z oceną, kiedy minie termin upadłościowy, a nie zamiast niej.

Co grozi członkom zarządu

Spóźnienie z wnioskiem uruchamia kilka rodzajów odpowiedzialności. Każda ma inne przesłanki i każdą trzeba oceniać osobno.

Odpowiedzialność za długi spółki z art. 299 k.s.h. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Mogą się uwolnić, jeśli wykażą, że wniosek o upadłość złożono we właściwym czasie albo w tym czasie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne lub zatwierdzono układ, że nie zgłosili wniosku bez swojej winy albo że wierzyciel nie poniósł szkody.

Odpowiedzialność odszkodowawcza z art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego. Osoby zobowiązane do złożenia wniosku odpowiadają za szkodę wyrządzoną wierzycielom wskutek jego niezłożenia w terminie.

Odpowiedzialność za podatki i składki. Na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej członkowie zarządu odpowiadają za zaległości podatkowe spółki, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Chodzi o zaległości, których termin płatności przypadał w czasie pełnienia funkcji. Podobne zasady dotyczą składek na ubezpieczenia społeczne.

Zakaz prowadzenia działalności. Sąd może na podstawie art. 373 Prawa upadłościowego pozbawić na okres od roku do dziesięciu lat prawa prowadzenia działalności gospodarczej i pełnienia funkcji w zarządach osobę, która z własnej winy nie złożyła wniosku w terminie.

Odpowiedzialność karna z art. 586 k.s.h. Członek zarządu albo likwidator, który nie zgłasza wniosku o upadłość mimo powstania warunków do jej ogłoszenia, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. To przestępstwo bywa dopisywane do zarzutów, gdy sprawą spółki zajmuje się już prokuratura z innego powodu.

Co zarząd powinien zrobić od razu

Gdy pojawiają się zaległości, warto działać według prostego porządku.

  1. Ustalić listę wierzycieli z podziałem na długi wymagalne, niewymagalne i sporne, z datą wymagalności każdego z nich.
  2. Odtworzyć historię zaległości na podstawie wyciągów bankowych i rozrachunków. Chodzi o to, by wiedzieć, kiedy spółka przestała płacić na bieżąco.
  3. Sprawdzić, jakie pieniądze są naprawdę dostępne i kiedy. Nie limity, nie deklaracje, nie zwroty podatku w deklaracji, tylko środki, które wpłyną na rachunek.
  4. Wskazać datę możliwej niewypłacalności i policzyć od niej 30 dni.
  5. Udokumentować decyzje zarządu, w tym uchwały, analizy i korespondencję z wierzycielami. Jeśli kiedyś dojdzie do sporu z art. 299 k.s.h. albo do postępowania karnego, te dokumenty będą najlepszym dowodem staranności.

Dopiero na tej podstawie można sensownie wybrać drogę: spłatę i likwidację, restrukturyzację albo upadłość. O tym, jak te drogi się różnią i jak zamknąć spółkę z długami, piszę w tekście Zamknięcie spółki z długami. Likwidacja, układ, sanacja czy upadłość?

Podsumowanie

Niewypłacalność to pytanie o pieniądze dostępne dziś na zapłatę długów, które są wymagalne dziś. Ani bilans, ani zabezpieczenia wierzycieli, ani dobre intencje wspólnika nie odpowiadają na to pytanie. Członek zarządu, który chce uniknąć osobistej odpowiedzialności, powinien ustalić datę utraty płynności jak najwcześniej i zdecydować w terminie, a nie wtedy, gdy wszystkie inne pomysły się wyczerpią.

Pytania klientów

Czy spółka z dodatnim kapitałem własnym może być niewypłacalna?

Tak. Kapitał własny pokazuje różnicę między majątkiem a długami według ksiąg, a nie to, czy spółka ma pieniądze na zapłatę rachunków w terminie. Podstawowym testem jest utrata zdolności wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych.

Ile czasu ma zarząd na złożenie wniosku o upadłość?

Co do zasady 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. Termin nie biegnie od decyzji o zamknięciu firmy ani od opinii prawnej, tylko od faktycznej utraty płynności.

Czy poręczenie wspólnika chroni zarząd przed obowiązkiem złożenia wniosku?

Nie samo w sobie. Poręczenie zabezpiecza konkretnego wierzyciela, a nie płynność spółki. Znaczenie mają tylko pieniądze, które realnie trafiają do spółki na czas i pozwalają jej regulować długi w terminie.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze

Ustalmy kolejny krok.

Podaj etap sprawy i najbliższy termin. Ustalimy, jakiej pomocy potrzebujesz oraz jakie materiały przygotować do analizy.

Zakres i wynagrodzenie uzgadniamy przed rozpoczęciem pracy. Nie musisz mieć kompletu akt, żeby nawiązać kontakt.