Zamknięcie spółki z długami. Likwidacja, układ, sanacja czy upadłość?
„Chcę wypowiedzieć spółkę” to zdanie, które słyszę częściej, niż można by przypuszczać. Rozumiem, co się za nim kryje: zmęczenie, straty, chęć zamknięcia rozdziału. Tyle że spółki nie wypowiada się jak umowy o telefon. Zamyka się ją w jednym z kilku trybów, a każdy z nich ma swoje warunki i swoje koszty.

Zakończenie sprzedaży nie kończy umów ani kosztów. Czynsze, raty i wynagrodzenia płyną do dnia skutecznego rozwiązania umów, a samo rozwiązanie może uruchomić kolejne roszczenia. Spółkę z długami można zamknąć przez spłatę i likwidację, przez układ, w tym układ likwidacyjny, przez sanację albo przez upadłość. Wybór zależy od tego, czy są pieniądze na spłatę wszystkich i na czas. Spłacanie tylko tych wierzycieli, których dług poręczył członek zarządu, może być przestępstwem z art. 302 k.k.
Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a przykłady w tekście są wymyślone i nie dotyczą żadnej konkretnej sprawy.
Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością kończy się przez likwidację albo w wyniku upadłości. Wszystko inne to etapy po drodze: zaprzestanie sprzedaży, wypowiedzenie umów, zwolnienie pracowników. Warto te rzeczy rozróżniać, bo każda ma inne skutki prawne, a pomylenie ich potrafi bardzo drogo kosztować członków zarządu.
Koniec działalności to nie koniec kosztów
Wyobraźmy sobie producenta mebli. Spółka wynajmuje halę na dziesięć lat, ma w leasingu linię do cięcia płyt, zatrudnia kilkadziesiąt osób. Po utracie dwóch dużych odbiorców wspólnicy decydują: kończymy. Przestają przyjmować zamówienia.
Z dnia na dzień nie kończy się jednak prawie nic. Czynsz za halę jest należny do dnia skutecznego rozwiązania umowy. Raty leasingowe płyną. Pracownicy mają okresy wypowiedzenia, a niektórzy prawo do odpraw. Bank pobiera opłaty, księgowa wystawia faktury, trzeba zapłacić za archiwizację dokumentów. Jeżeli klienci wpłacili zaliczki na meble, które nie powstaną, trzeba je zwrócić.
Dlatego przed decyzją o zamknięciu warto przygotować osobny budżet zamknięcia. Prosta symulacja pokazuje skalę: jeśli wszystkie umowy biegną jeszcze trzy miesiące, to ile spółka musi zapłacić w tym czasie, przed waloryzacją, odsetkami i opłatami dodatkowymi. Brak pieniędzy na te koszty może pogłębić niedobór, który miał zostać zamknięty.
Wypowiedzenie umowy uruchamia nowe rozliczenia
Wypowiedzenie albo rozwiązanie umowy ogranicza koszty na przyszłość. Jednocześnie bardzo często sprawia, że wymagalne stają się inne kwoty. Przy najmie mogą to być:
- czynsz, którego płatność wcześniej odroczono,
- pożyczka albo partycypacja wynajmującego w nakładach, którą trzeba zwrócić przy wcześniejszym zakończeniu umowy,
- koszt przywrócenia lokalu do stanu z umowy,
- wynagrodzenie za korzystanie z lokalu po zakończeniu najmu, jeśli spółka nie odda go na czas,
- odszkodowanie albo kara umowna.
Z odszkodowaniem jest sporo nieporozumień. Wynajmujący lubi liczyć je jako sumę wszystkich czynszów do końca umowy. Tak to jednak nie działa. Odszkodowanie wymaga podstawy odpowiedzialności, szkody i związku przyczynowego (art. 471 i 361 k.c.). Przy jego ustalaniu uwzględnia się, że wynajmujący może lokal ponownie wynająć i że pewnych kosztów już nie poniesie.
Kara umowna to osobna sprawa (art. 483 i 484 k.c.). Jej wysokość wynika z umowy, ale trzeba sprawdzić, za co dokładnie jest zastrzeżona i czy nie jest rażąco wygórowana. Zawsze czytam oryginał umowy. Skrócone opisy w notatkach często zmieniają sens zapisu, a jedno słowo potrafi przesądzić, czy kara liczy się raz, czy za każdy dzień.
Porozumienie z największym wierzycielem
Najlepszym punktem wyjścia jest zwykle porozumienie z wierzycielem, którego umowa generuje największe koszty. Dobre porozumienie zawiera:
- konkretny dzień wydania lokalu albo zwrotu rzeczy,
- zamknięte saldo, czyli jedną kwotę, która rozlicza wszystko do tego dnia,
- rozliczenie kaucji, gwarancji i nakładów,
- rezygnację z dalszych roszczeń w uzgodnionym zakresie,
- harmonogram zapłaty,
- jasne postanowienia o poręczycielu.
Ostatni punkt jest ważny. Zgodnie z art. 879 § 2 k.c. ugoda spółki z wierzycielem nie może zwiększyć odpowiedzialności poręczyciela. Jeżeli porozumienie ma obejmować także jego dług, powinien je podpisać. O tym, jak rozliczać poręczenia, kaucje i gwarancje, piszę w tekście Poręczenie za długi spółki. Co naprawdę zabezpiecza, a czego nie.
Cztery drogi zamknięcia spółki
Spłata i likwidacja
Jeżeli spółka ma pieniądze, żeby spłacić wszystkich w terminie i pokryć koszty zamknięcia, najrozsądniejsza jest zwykła likwidacja według Kodeksu spółek handlowych. Likwidatorzy kończą bieżące sprawy, ściągają należności, płacą długi i sprzedają majątek. Na wierzytelności sporne albo niezgłoszone trzeba zabezpieczyć pieniądze (art. 285 k.s.h.), a to, co zostanie, można podzielić między wspólników dopiero po upływie terminu z art. 286 k.s.h.
Likwidacja nie chroni jednak przed upadłością. Jeżeli w trakcie okaże się, że spółka jest niewypłacalna, likwidator ma obowiązek złożyć wniosek o upadłość tak samo jak zarząd.
Układ, także likwidacyjny
Jeżeli spółka jest zagrożona niewypłacalnością albo już niewypłacalna, ale da się przygotować wykonalny plan spłat, można sięgnąć po restrukturyzację. Wiele osób nie wie, że układ nie musi zakładać dalszego prowadzenia firmy. Art. 159 Prawa restrukturyzacyjnego przewiduje układ likwidacyjny, w którym wierzyciele są zaspokajani ze sprzedaży majątku.
Taki układ może być uzupełniony pieniędzmi z zewnątrz, na przykład od wspólnika. Musi jednak dawać realną perspektywę wykonania, a nie tylko odsuwać płatności. Wierzyciele głosują nad nim, a sąd przy zatwierdzaniu bada między innymi, czy wierzyciele sprzeciwiający się układowi nie zostaną zaspokojeni w stopniu gorszym niż w upadłości.
Do wyboru jest kilka postępowań: o zatwierdzenie układu, przyspieszone postępowanie układowe i postępowanie układowe. Wybór zależy między innymi od tego, ile jest wierzytelności spornych i jakiej ochrony przed egzekucją spółka potrzebuje. Trzeba pamiętać, że układ nie zwalnia poręczyciela. Jego odpowiedzialność pozostaje (art. 167 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego).
Sanacja
Sanacja daje najsilniejsze narzędzia. Zarządca może, za zgodą sędziego-komisarza, odstąpić od niekorzystnych umów wzajemnych, w tym od najmu. Kusi to wszystkich, którzy chcą zakończyć długie umowy. Odstąpienie nie jest jednak darmowe. Druga strona ma określone roszczenia, które nie są objęte układem (art. 298 Prawa restrukturyzacyjnego), więc skutki każdej umowy trzeba policzyć osobno.
Sanacja wymaga też pieniędzy na koszty postępowania i bieżące zobowiązania. Jeśli nie ma realnych szans na przywrócenie zdolności płatniczej, sąd ją umorzy. Przy planowanym zamknięciu firmy jej przewaga nad prostszym układem likwidacyjnym albo upadłością musi być konkretnie uzasadniona.
Upadłość
Jeżeli spółka jest niewypłacalna i nie ma pieniędzy na terminowe rozliczenia, zarząd musi złożyć wniosek o upadłość. Wtedy majątkiem zajmuje się syndyk i rozdziela pieniądze w kolejności ustalonej w ustawie.
Upadłość ma też swoje narzędzia. Na przykład syndyk może wypowiedzieć najem nieruchomości, a wynajmujący może żądać odszkodowania tylko za okres nie dłuższy niż dwa lata (art. 110 Prawa upadłościowego). To nie oznacza automatycznie dwóch lat czynszu. Odszkodowanie trzeba nadal wykazać i rozliczyć z nakładami.
Kiedy dokładnie powstaje obowiązek złożenia wniosku, opisałem w tekście Kiedy spółka jest niewypłacalna i kiedy zarząd musi złożyć wniosek o upadłość?
Kogo spłacać najpierw
Tu dochodzimy do miejsca, w którym prawo gospodarcze spotyka się z prawem karnym.
W firmach rodzinnych i małych spółkach członek zarządu bardzo często jest jednocześnie poręczycielem. Naturalny odruch to spłacić najpierw tych wierzycieli, za których poręczył. Każda złotówka zapłacona leasingodawcy albo wynajmującemu zmniejsza przecież jego osobistą odpowiedzialność.
Problem w tym, że jest to faworyzowanie wierzycieli. Zgodnie z art. 302 § 1 k.k. kto w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, nie mogąc zaspokoić wszystkich wierzycieli, spłaca lub zabezpiecza tylko niektórych, czym działa na szkodę pozostałych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat dwóch. Na podstawie art. 308 k.k. za to przestępstwo odpowiada osoba zajmująca się sprawami majątkowymi spółki, czyli w praktyce członek zarządu.
Do tego dochodzą konsekwencje cywilne. Prawo upadłościowe pozwala uznać za bezskuteczne niektóre czynności dokonane przed ogłoszeniem upadłości (art. 127 i następne Prawa upadłościowego), na przykład zapłatę długu, który nie był jeszcze wymagalny. Wierzyciel może wtedy musieć oddać pieniądze do masy upadłości, a poręczyciel znów staje się odpowiedzialny.
Jeszcze poważniej wygląda wyprowadzanie majątku przed upadłością, na przykład sprzedaż maszyn za bezcen osobie bliskiej albo przeniesienie klientów do nowej spółki. Takie zachowania mogą wyczerpywać znamiona przestępstw z art. 300 i 301 k.k.
Dlatego każda płatność w okresie kryzysu powinna uwzględniać wszystkich wierzycieli i tryb, w którym spółka się znajduje. Jeżeli ktoś ma być zapłacony wcześniej, warto mieć na to dobry powód zapisany w dokumentach.
Schemat działania
Kiedy spółka ma problemy, a wspólnicy myślą o jej zamknięciu, pracuję zwykle według tej kolejności.
- Ocena daty niewypłacalności. Zaczynam od tego, bo od tej daty biegnie termin na wniosek o upadłość. Ta ocena idzie równolegle ze wszystkim innym i nie czeka na koniec negocjacji.
- Aktualna lista wierzycieli. Każdy dług z kwotą, terminem i informacją, czy jest wymagalny, niewymagalny czy sporny. Do tego wyjaśnienie różnic między danymi z bilansu, z notatek i ze stanu na dzień zamknięcia.
- Zabezpieczenia. Umowy poręczenia, akty notarialne, potwierdzenia kaucji, gwarancje. Wszystko w oryginale.
- Źródła pieniędzy. Majątek spółki wyceniony realnie, czyli po kosztach sprzedaży i obciążeniach. Pieniądze od wspólnika lub poręczyciela zamienione w konkretne zobowiązanie finansowania z kwotami i terminami.
- Budżet zamknięcia. Czynsze i raty do dnia rozwiązania umów, wynagrodzenia, podatki, składki, zwroty dla klientów, koszty postępowania.
- Porozumienia z wierzycielami. Zaczynając od tych, których umowy kosztują najwięcej. Z udziałem poręczycieli, gdy porozumienie ma ich dotyczyć.
- Wybór drogi. Gdy jest pełne i terminowe finansowanie, spłata i likwidacja. Gdy jest wykonalny plan, ale potrzebna jest zgoda wierzycieli, restrukturyzacja, w tym układ likwidacyjny. Gdy pieniędzy nie ma, upadłość.
Podsumowanie
Zamknięcie spółki z długami da się przeprowadzić porządnie. Wymaga to jednak liczb, a nie deklaracji, i decyzji podjętych na czas. Najwięcej problemów, także karnych, bierze się nie z samych długów, tylko z miesięcy, w których zarząd czekał na lepszy moment i płacił tym, którym było mu wygodniej zapłacić.
Pytania klientów
Czy mogę po prostu zakończyć działalność spółki i przestać płacić?
Nie. Zakończenie sprzedaży nie rozwiązuje umów ani nie kasuje długów. Spółka istnieje dalej, umowy biegną, a zarząd nadal odpowiada za złożenie wniosku o upadłość, jeśli spółka stanie się niewypłacalna. Spółkę kończy się przez likwidację albo w wyniku upadłości.
Czy wypowiedzenie najmu oznacza obowiązek zapłaty wszystkich przyszłych czynszów?
Nie automatycznie. Odszkodowanie za wcześniejsze zakończenie najmu wymaga wykazania szkody, a przy jej ocenie uwzględnia się na przykład ponowny wynajem lokalu i koszty, których wynajmujący już nie poniesie. Inaczej ocenia się karę umowną, której treść trzeba sprawdzić w samej umowie.
Czy mogę spłacić najpierw wierzycieli, za których poręczyłem?
To ryzykowne. Jeżeli spółce grozi niewypłacalność i nie jest w stanie zaspokoić wszystkich, spłata tylko niektórych ze szkodą dla pozostałych może być przestępstwem z art. 302 § 1 k.k., a w razie upadłości taka czynność może zostać podważona.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze