Przejdź do treści
Jakub Orłowskiadwokat, strategie procesowe536 888 161Omów sprawę

Spółka w kryzysie

Poręczenie za długi spółki. Co naprawdę zabezpiecza, a czego nie

Gdy spółka przestaje płacić, wszyscy patrzą na zabezpieczenia. Wierzyciel liczy, ile odzyska od poręczyciela. Wspólnik liczy, ile musi dołożyć. Zarząd liczy, czy wystarczy na wszystkich. Każda z tych osób często liczy co innego, bo zabezpieczenia wyglądają prosto tylko na pierwszy rzut oka.

adwokat Jakub OrłowskiOpublikowano 6 min czytania

Zbliżenie Papuga Mana ze znakiem paragrafu.
W skrócie

Poręczenie zabezpiecza konkretny dług konkretnego wierzyciela do określonej kwoty. Limity z kilku umów nie tworzą wspólnej puli, a limit nie mówi nic o majątku poręczyciela. Kaucje i gwarancje trzeba potwierdzić dokumentami. Gdy poręczyciel płaci za spółkę, dług spółki nie znika, tylko przechodzi na niego. Plan spłaty oparty na zabezpieczeniach wymaga więc dokładnego rozliczenia każdego z nich.

Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a przykłady w tekście są wymyślone i nie dotyczą żadnej konkretnej sprawy.

Zabezpieczenie nie jest pieniędzmi. To najkrótsze podsumowanie tego tekstu. Poręczenie, oświadczenie o poddaniu się egzekucji, kaucja czy gwarancja zwiększają szanse wierzyciela na zapłatę. Nie zwiększają jednak majątku spółki i nie spłacają jej długów same z siebie. Kto przygotowuje plan zaspokojenia wierzycieli albo ocenia, czy spółka musi złożyć wniosek o upadłość, powinien każde zabezpieczenie rozebrać na części.

Poręczenie w kilku zdaniach

Przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się wobec wierzyciela wykonać zobowiązanie dłużnika, gdyby dłużnik go nie wykonał (art. 876 k.c.). W braku odmiennego zastrzeżenia poręczyciel odpowiada jak współdłużnik solidarny (art. 881 k.c.). W praktyce oznacza to, że wierzyciel może żądać zapłaty od poręczyciela bez czekania na wynik egzekucji ze spółki.

Do poręczenia często dołącza się notarialne oświadczenie o poddaniu się egzekucji (art. 777 k.p.c.). Ułatwia ono wierzycielowi szybkie uzyskanie tytułu wykonawczego, bo nie musi iść do sądu z pozwem. Nie tworzy jednak drugiego długu ani dodatkowej kwoty zabezpieczenia. To ten sam dług, tylko łatwiejszy do wyegzekwowania.

Pięć poręczeń to nie jeden fundusz

Wyobraźmy sobie właściciela firmy transportowej. Przez kilka lat poręczył za spółkę: umowę leasingu ciągników, kredyt obrotowy, umowę najmu bazy, umowę z dostawcą paliwa i pożyczkę od kontrahenta. Każde poręczenie ma swój limit. Razem wychodzi kilka milionów złotych.

Łatwo pomyśleć, że ta suma to kwota, którą poręczyciel „gwarantuje” wierzycielom spółki. To błąd z trzech powodów.

Po pierwsze, każde poręczenie zabezpiecza tylko swój dług. Niewykorzystana część poręczenia za pożyczkę nie pokrywa zaległości w czynszu za bazę. Limity nie przelewają się między umowami, nawet jeśli wierzycielem jest ta sama osoba albo spółki z jednej grupy.

Po drugie, limit poręczenia to górna granica odpowiedzialności, a nie wycena majątku poręczyciela. Można poręczyć do dziesięciu milionów i mieć mieszkanie z kredytem. Wierzyciel odzyska tyle, ile da się wyegzekwować, nie tyle, ile wpisano w umowie.

Po trzecie, poręczenia chronią tylko tych wierzycieli, na rzecz których je udzielono. Pozostali, czyli często pracownicy, urząd skarbowy, ZUS i drobni dostawcy, nie mają z nich nic.

Dlatego przy każdym poręczeniu warto spisać osobno: kto jest wierzycielem, jaki dług jest zabezpieczony, jaki jest limit, czy obejmuje odsetki i koszty, do kiedy obowiązuje poręczenie i do kiedy wierzyciel może wystąpić o klauzulę wykonalności. Te dwa ostatnie terminy często się różnią, a skrócony opis w notatce potrafi wprowadzić w błąd.

Kaucja w księgach a kaucja na rachunku wynajmującego

Umowy najmu lokali, hal i magazynów zwykle przewidują kaucję. Bywa, że umowa daje wybór: kaucja w gotówce albo gwarancja bankowa lub ubezpieczeniowa. Bywa też, że kaucja miała być wpłacana w ratach.

Przy ocenie sytuacji spółki trzeba ustalić, co z tego naprawdę się wydarzyło. Sama pozycja w księgach nie wystarczy. Potrzebne są potwierdzenia przelewów i saldo uzgodnione z wynajmującym. Jeżeli umowa przewidywała gwarancję, trzeba zobaczyć samą gwarancję. To, że kwota w księgach pasuje do harmonogramu, nie dowodzi, że gwarancję wystawiono.

Dopóki kaucja albo gwarancja nie jest potwierdzona dokumentami, w ostrożnym planie spłaty jej wartość wynosi zero.

Warto też pamiętać, że nie ma ogólnej zasady, która nakazywałaby wierzycielowi najpierw sięgnąć do kaucji, a dopiero potem do poręczyciela. Kolejność zależy od umów. Wiadomo tylko, że ten sam dług nie może być pobrany dwa razy. Dla spółki aktywem jest roszczenie o zwrot albo rozliczenie kaucji, a w postępowaniu upadłościowym lub restrukturyzacyjnym dochodzą do tego szczególne zasady potrącenia.

Gwarancja bankowa przesuwa dług, a nie go usuwa

Gwarancja bankowa albo ubezpieczeniowa może bardzo pomóc wierzycielowi. Jeśli jest ważna, wierzyciel dostaje pieniądze od gwaranta. Zanim jednak ktokolwiek zaplanuje spłatę w oparciu o gwarancję, trzeba sprawdzić:

  • kto jest gwarantem, a kto beneficjentem,
  • jaki dług zabezpiecza i do jakiej kwoty,
  • do kiedy jest ważna,
  • jakie dokumenty trzeba złożyć z żądaniem zapłaty,
  • ile z sumy gwarancyjnej zostało do wykorzystania.

Nawet gwarancja płatna na pierwsze żądanie nie daje prawa do wypłaty poza jej treścią albo po terminie.

Najważniejsze jest jednak co innego. Gdy gwarant zapłaci, zwykle przysługuje mu roszczenie zwrotne wobec spółki, a do tego często ma własne zabezpieczenia, na przykład weksel albo poręczenie członka zarządu. Gwarancja zmniejsza więc dług wobec wynajmującego, ale w jego miejsce może pojawić się dług wobec banku lub ubezpieczyciela. Łącznego zadłużenia spółki sama z siebie nie obniża.

Regres, czyli dlaczego dług nie znika

To samo dotyczy poręczyciela. Gdy właściciel firmy transportowej zapłaci za spółkę zaległe raty leasingowe, na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c. przejmie spłaconą wierzytelność do wysokości zapłaty. Spółka nadal ma dług, tyle że wobec niego.

Jeżeli celem jest rzeczywiste oddłużenie spółki, na przykład przed jej likwidacją, trzeba ten regres rozliczyć. Możliwości jest kilka: zwolnienie spółki z długu, zamiana wierzytelności na dopłatę albo podwyższenie kapitału, uzgodnione odroczenie. Każde rozwiązanie ma inne skutki podatkowe i inne znaczenie w razie późniejszej upadłości. Samo odroczenie nie usuwa długu.

Pieniądze z innych źródeł

W planach spłaty często pojawia się założenie, że poręczyciel dopłaci z innych dochodów. To może być realne źródło. Trzeba je jednak policzyć.

Liczy się kwota, która zostaje poręczycielowi po podatkach, kosztach jego działalności, utrzymaniu i spłacie innych długów. Dopiero tę kwotę można przypisać do konkretnych rat i terminów.

Jeżeli pieniądze mają pochodzić z innej spółki wspólnika, pułapka jest jeszcze większa. Przychody i środki na rachunku innej spółki nie należą do wspólnika. Można uwzględnić jego wynagrodzenie, dywidendę albo skuteczne zobowiązanie tej spółki do finansowania, ale ona sama ma swoich wierzycieli i swój zarząd, który też odpowiada za decyzje.

Ma też znaczenie, czy poręczyciel jest w związku małżeńskim i jaki ma ustrój majątkowy. Brak zgody małżonka co do zasady nie unieważnia poręczenia, ale ogranicza dostęp wierzyciela do majątku wspólnego. Według art. 41 § 2 k.r.o. wierzyciel może wtedy żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z jego wynagrodzenia i dochodów z innej działalności zarobkowej, a w określonych przypadkach z przedmiotów należących do przedsiębiorstwa.

Zmiany umowy bez poręczyciela

Gdy spółka zaczyna negocjować z wierzycielem, na przykład zakończenie najmu albo rozłożenie długu na raty, trzeba pamiętać o poręczycielu. Zgodnie z art. 879 § 2 k.c. czynność prawna dokonana przez dłużnika z wierzycielem po udzieleniu poręczenia nie może zwiększyć zobowiązania poręczyciela. Porozumienie, które ma objąć również jego odpowiedzialność, powinien więc podpisać także on.

Hipoteka na cudzej nieruchomości

Ostatnia uwaga dotyczy nieruchomości. Jeżeli spółka wynajmuje lokal, to nieruchomość należy do wynajmującego i nie jest majątkiem spółki. To, że nie ma na niej hipoteki, nie poprawia sytuacji wierzycieli spółki. Podobnie nieruchomość należąca do osoby trzeciej, nawet bliskiej wspólnikowi, nie jest źródłem spłaty, dopóki ta osoba sama nie ustanowi na niej zabezpieczenia.

Jak to wszystko poukładać

W praktyce przygotowuję dla każdego wierzyciela jedną tabelę: ile wynosi dług, kiedy jest wymagalny, jakie ma zabezpieczenia, ile z nich realnie da się odzyskać i z jakiego źródła pochodzą pieniądze na resztę. Kwot z zabezpieczeń nie wolno liczyć drugi raz jako wolnej gotówki. Limity z aktów notarialnych nie są wpływami. Dopiero taka tabela pokazuje, czy plan spłaty ma pokrycie.

Jeśli z tabeli wynika, że spółka nie jest w stanie płacić w terminie, kolejnym krokiem jest ocena obowiązku złożenia wniosku o upadłość. Opisałem to w tekście Kiedy spółka jest niewypłacalna i kiedy zarząd musi złożyć wniosek o upadłość?

Pytania klientów

Czy wierzyciel musi najpierw ściągać dług od spółki, a dopiero potem od poręczyciela?

Zwykle nie. W braku odmiennej umowy poręczyciel odpowiada jak współdłużnik solidarny, więc wierzyciel może żądać zapłaty od niego bez wcześniejszej egzekucji ze spółki. Wszystko zależy jednak od treści konkretnego poręczenia.

Czy po zapłacie przez poręczyciela spółka przestaje mieć dług?

Nie. Poręczyciel, który spłaca cudzy dług, przejmuje wierzytelność do wysokości zapłaty (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.). Spółka ma wtedy dług wobec niego. Żeby naprawdę się oddłużyć, trzeba ten regres osobno rozliczyć.

Czy żona lub mąż poręczyciela odpowiada za jego poręczenie?

Brak zgody małżonka zwykle nie unieważnia poręczenia, ale może ograniczyć egzekucję z majątku wspólnego. Wierzyciel może wtedy sięgnąć przede wszystkim do majątku osobistego poręczyciela, jego wynagrodzenia i dochodów (art. 41 § 2 k.r.o.).

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze

Ustalmy kolejny krok.

Podaj etap sprawy i najbliższy termin. Ustalimy, jakiej pomocy potrzebujesz oraz jakie materiały przygotować do analizy.

Zakres i wynagrodzenie uzgadniamy przed rozpoczęciem pracy. Nie musisz mieć kompletu akt, żeby nawiązać kontakt.