Świadek odmawia zeznań. Co z jego wcześniejszymi wypowiedziami?
Osoba obciążająca podejrzanego może równocześnie odpowiadać w odrębnej sprawie. Kiedy później korzysta z prawa odmowy zeznań, pojawia się pytanie o wcześniejsze protokoły. Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, czy zawierają zeznania świadka, czy wyjaśnienia podejrzanego lub oskarżonego.

Skuteczna odmowa zeznań nie usuwa automatycznie wszystkich wcześniejszych wypowiedzi tej osoby. Kluczowe jest, czy wcześniejsze protokoły zawierają zeznania świadka, czy wyjaśnienia złożone w roli podejrzanego, bo podlegają one różnym regułom wykorzystania. Sąd Najwyższy rozdzielił te sytuacje w postanowieniu z 6 września 2022 r., I KK 292/22.
Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione. Stanowisko przedstawione w piśmie procesowym nie oznacza jego uwzględnienia przez sąd lub prokuratora ani potwierdzenia podnoszonych zarzutów.
Inna sprawa nie zawsze oznacza prawo odmowy zeznań
Art. 182 § 3 k.p.k. dotyczy świadka, który w innej toczącej się sprawie odpowiada za współudział w przestępstwie objętym danym postępowaniem. Z uwzględnieniem art. 71 § 3 obejmuje to również podejrzanego. Sam fakt prowadzenia przeciwko komuś jakiejkolwiek innej sprawy nie wystarcza.
Sprawdzam więc rzeczywisty status tej osoby i związek obu postępowań. Oddzielnym uprawnieniem jest odmowa odpowiedzi na konkretne pytanie z powodu ryzyka odpowiedzialności karnej, o której mówi art. 183 § 1. Nie należy utożsamiać jej z odmową całych zeznań.
Zeznania i wyjaśnienia mają różne reguły wykorzystania
Skuteczna odmowa zeznań nie oznacza automatycznego usunięcia wszystkich wcześniejszych wypowiedzi tej osoby. Art. 186 § 1 odnosi się do wcześniejszych zeznań. Przewiduje przy tym termin na oświadczenie: co do zasady przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym.
Art. 391 § 2 pozwala natomiast w określonych warunkach odczytać na rozprawie wcześniejsze wyjaśnienia złożone w charakterze oskarżonego. Wprost obejmuje również sytuację z art. 182 § 3. Dlatego wniosek oparty wyłącznie na stwierdzeniu, że świadek odmówił zeznań, może pomijać przepis decydujący o dopuszczalności dowodu.
| Sytuacja | Znaczenie dla analizy |
|---|---|
| Wcześniejsze zeznania świadka | Po skutecznym i terminowym skorzystaniu z uprawnienia objętego art. 186 § 1 nie mogą służyć za dowód ani być odtworzone. |
| Wcześniejsze wyjaśnienia podejrzanego lub oskarżonego | Trzeba osobno ocenić przesłanki ich ujawnienia, w tym art. 391 § 2. Nie obejmuje ich automatycznie zakaz dotyczący zeznań. |
| Odmowa odpowiedzi na pojedyncze pytanie | To odrębna instytucja. Sama w sobie nie usuwa wszystkich wcześniejszych protokołów. |
Z praktyki: najpierw ustalenie, jaki materiał rzeczywiście wykorzystano
W jednym z opracowanych przeze mnie pism problem dotyczył granic wykorzystania wypowiedzi osoby występującej w różnych rolach procesowych. Istotne było rozdzielenie protokołów i ustalenie, na czym organ faktycznie opierał swoje wnioski.
To praca wymagająca znajomości całych akt. Potoczne określenie „zeznania” bywa używane także wobec wyjaśnień, ale w argumentacji procesowej taka zamiana może zmienić sens zarzutu. Równie ważne jest odróżnienie dopuszczalności dowodu od jego wiarygodności: możliwość odczytania wypowiedzi nie przesądza, że należy jej uwierzyć.
Sąd Najwyższy o granicy zakazu dowodowego
W postanowieniu z 6 września 2022 r., I KK 292/22, Sąd Najwyższy wyraźnie rozdzielił wcześniejsze zeznania i wyjaśnienia. Uznał, że wykorzystanie wyjaśnień zgodnie z art. 391 § 2 nie jest samo przez się zakazanym odtworzeniem zeznań. To ważna granica przy formułowaniu wniosku o pominięcie materiału.
Z orzeczenia nie wynika, że każdy protokół wolno wykorzystać bez dalszej kontroli. Pokazuje ono, dlaczego trzeba precyzyjnie wskazać rodzaj wypowiedzi i naruszoną regułę. Przeczytaj postanowienie SN
Dlaczego analizę warto rozpocząć już w śledztwie?
W postępowaniu przygotowawczym powstają protokoły, które mogą później stanowić podstawę oskarżenia. Wczesne rozpoznanie statusu osób i pochodzenia wypowiedzi pozwala przygotować pytania oraz własną inicjatywę dowodową. Spór o odczytanie protokołu na rozprawie jest już kolejnym etapem tej pracy.
Jeżeli problem pozostaje po wyroku, apelacja karna wymaga powiązania uchybienia z rozstrzygnięciem. Ewentualna kasacja podlega jeszcze węższym podstawom. Sama zmiana nazwy pisma nie zastąpi ustalenia, jaki dowód i w jaki sposób wykorzystano.
Źródła
Podstawy prawne i orzecznictwo
Materiał edukacyjny, opracowany 28 września 2026 r. Dobór przepisów, wersji czasowej ustawy i środka zaskarżenia wymaga analizy konkretnej sprawy. Źródłowe pisma procesowe nie są publikowane.
Pytania klientów
Czy podejrzany w innej sprawie zawsze może odmówić zeznań?
Nie. Art. 182 § 3 wymaga związku ze współudziałem w przestępstwie objętym postępowaniem. Inne podstawy odmowy zeznań lub odpowiedzi trzeba oceniać odrębnie.
Czy odmowa zeznań usuwa wcześniejsze wyjaśnienia?
Nie automatycznie. Art. 391 § 2 przewiduje możliwość ich odczytania w określonych warunkach. Zakaz z art. 186 § 1 dotyczy wcześniejszych zeznań.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze