Czy opis świadka pasuje do tego, co deklaruje? Rola biegłego psychologa
Obrońca często czuje, że relacja świadka jest zbyt uboga jak na opisywaną bliskość kontaktu. Odczucie to za mało, by cokolwiek z niego wynikało. Trzeba zamienić je w pytanie, na które biegły może odpowiedzieć.

O wiarygodności rozstrzyga sąd, a biegły psycholog odpowiada tylko na pytania wymagające wiadomości specjalnych. Dobrze postawione pytanie nie brzmi „czy świadek mówi prawdę”, lecz czy sposób i szczegółowość relacji dają się pogodzić z doświadczeniem, na które świadek się powołuje. Opinia nie rozstrzyga sprawy, ale zamienia wrażenie obrońcy w ustalenie poddane kontroli.
Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a dane identyfikujące sprawę oraz osoby pominięte. Przedstawione tezy są stanowiskiem obrony.
Najczęstszy błąd przy wniosku o biegłego psychologa polega na zapytaniu go o to, czego nie wolno mu rozstrzygać. Pytanie, czy świadek mówi prawdę, zostanie oddalone i słusznie, bo ocena wiarygodności należy do sądu. Istnieje jednak pytanie sąsiednie, które mieści się w kompetencji biegłego i bywa dla obrony znacznie cenniejsze.
Ten tekst dotyczy wąskiego zagadnienia. Szersze omówienie oceny zeznań, roli świadka korzystającego z art. 60 § 3 k.k. oraz tego, czego nie dowodzi zachowanie na sali rozpraw, znajdziesz w osobnym artykule o psychologicznej ocenie zeznań.
Pytanie, które można postawić
Zamiast pytać o prawdomówność, pytamy o zgodność.
Czy sposób i stopień szczegółowości opisu, jaki świadek przedstawił, odpowiada rzeczywistemu, wielokrotnemu i bezpośredniemu kontaktowi z opisywanymi osobami, na jaki świadek się powołuje? I czy opisy te pozostają spójne z jego twierdzeniem, że powierzał tym osobom zadania wymagające zaufania?
Różnica jest zasadnicza. Pierwsze pytanie dotyczy charakteru świadka, drugie dotyczy struktury jego relacji. Tylko drugie da się zbadać metodami, którymi psycholog dysponuje.
Dlaczego to wymaga wiadomości specjalnych
Można zapytać, po co tu biegły, skoro każdy widzi, że opis jest ubogi. Odpowiedź jest taka, że „każdy widzi” nie jest kategorią procesową.
W piśmiennictwie psychologicznym od dawna wskazuje się, że ocena wiarygodności oparta na subiektywnym wrażeniu przesłuchującego jest metodą zawodną i nieakceptowalną. To samo dotyczy wrażenia obrońcy. Jeżeli mam twierdzić, że relacja nie przystaje do deklarowanego doświadczenia, muszę oprzeć to na czymś więcej niż własne poczucie.
Dochodzi druga rzecz. Ubóstwo opisu bywa całkowicie naturalne. Pamięć wyglądu zawodzi przy krótkim i stresującym spotkaniu, a luki w rysopisie same w sobie nie przesądzają o niewiarygodności. Rozstrzygnięcie, czy w danym układzie ubóstwo opisu mieści się w normie, czy od niej odbiega, wymaga wiedzy, której sąd ani strony nie mają z urzędu.
Co mówi psychologia o szczegółowości
Dwa ustalenia mają tu praktyczne znaczenie.
Po pierwsze, sposób przesłuchania wpływa na ilość informacji. Swobodna relacja daje materiał najuboższy, ale obarczony najmniejszą liczbą błędów. Pytania ukierunkowane zwiększają ilość informacji. Zanim więc uznamy opis za ubogi, trzeba sprawdzić, jak był uzyskiwany. Inaczej ocenia się milczenie na pytanie otwarte, inaczej brak odpowiedzi na pytanie wprost o kształt nosa.
Po drugie, relacja oparta na własnym doświadczeniu i relacja odtworzona z cudzych słów mają różną strukturę. Pierwsza zwykle zawiera szczegóły uboczne, nieprzydatne i niepasujące do schematu. Druga bywa logiczna, uporządkowana i pozbawiona takich elementów. To nie jest test prawdy i nie wolno go tak przedstawiać. To obserwacja o cechach wypowiedzi, która może zostać opisana przez biegłego.
Granice, które trzeba podać samemu
Wniosek, który przemilcza ograniczenia metody, przegrywa przy pierwszym pytaniu prokuratora. Dlatego podaję je od razu.
Metody analizy treści wypowiedzi powstały w określonym kontekście, głównie przy ocenie zeznań małoletnich, i nie są narzędziem ustalania prawdy. Żadna z nich nie pozwala stwierdzić, że ktoś kłamie. Opinia może co najwyżej wskazać, że relacja wykazuje albo nie wykazuje cech typowych dla wypowiedzi opartej na własnym doświadczeniu, i wyjaśnić, jakie inne okoliczności mogą tłumaczyć stwierdzony obraz.
Taka ostrożność nie osłabia wniosku. Przeciwnie, pokazuje sądowi, że obrona wie, o co prosi.
Podstawy prawne
Trzy przepisy mają tu znaczenie.
Art. 193 § 1 k.p.k. pozwala zasięgnąć opinii biegłego, gdy stwierdzenie okoliczności istotnej dla rozstrzygnięcia wymaga wiadomości specjalnych. To podstawa ogólna.
Art. 192 § 2 k.p.k. przewiduje przesłuchanie z udziałem biegłego psychologa, jeżeli zachodzi wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego albo zdolności postrzegania lub odtwarzania spostrzeżeń. Ten przepis bywa pomijany, a dotyczy wprost zdolności odtwarzania.
Art. 201 k.p.k. pozwala wezwać ponownie tych samych biegłych albo powołać innych, gdy opinia jest niepełna lub niejasna. Jeżeli w aktach jest już opinia psychologiczna, która nie obejmowała pytania o zgodność, to właśnie ten przepis otwiera drogę do jej rozszerzenia, bez kwestionowania dotychczasowych ustaleń.
Jak sformułować tezę dowodową
Teza musi wskazywać okoliczność, nie ocenę. Sprawdza się konstrukcja z trzech elementów.
- Wskaż konkretne fragmenty relacji, których dotyczy wniosek, z datą czynności i kartami akt.
- Zestaw je z konkretnym twierdzeniem świadka o charakterze kontaktu, bo to ono tworzy punkt odniesienia.
- Zapytaj o zgodność jednego z drugim, a nie o prawdziwość relacji.
Przy takiej konstrukcji oddalenie wniosku wymaga od sądu wyjaśnienia, dlaczego okoliczność uznano za nieistotną albo możliwą do ustalenia bez wiadomości specjalnych. To wyjaśnienie bywa później materiałem do apelacji.
Co obrona robi z taką opinią
Opinia rzadko rozstrzyga sprawę i nie po to się ją składa. Daje za to trzy rzeczy, których wcześniej nie było.
Zamienia wrażenie w ustalenie poddane kontroli. Pozwala zadać świadkowi pytania oparte na czymś więcej niż intuicja. I zostawia w aktach ślad, do którego można wrócić, gdy ocena dowodów stanie się przedmiotem zarzutu odwoławczego.
Powiązane artykuły i pomoc
- Psychologiczna ocena zeznań świadka i „sześćdziesiątki”
- Portret pamięciowy w obronie
- Jak sprawdzić wersję świadka
- Oddalenie wniosku dowodowego: reakcja obrony
Jeżeli w Twojej sprawie kluczowa jest relacja jednej osoby, omówmy sprawę. Zakres i koszt pracy ustalamy przed jej rozpoczęciem.
Źródła
Podstawy prawne
Piśmiennictwo
- Danuta Rode, Wybrane problemy psychologii przesłuchania i zeznań świadków, „Palestra” 1992, t. 36, nr 7 do 8, s. 45 do 51.
- Pamięć świadka, „Na wokandzie”, Ministerstwo Sprawiedliwości.
Pytania klientów
Czy biegły psycholog ocenia, czy świadek mówi prawdę?
Nie. Ocena wiarygodności należy do sądu. Biegły wypowiada się o mechanizmach psychologicznych i o tym, czy relacja ma cechy typowe dla wypowiedzi opartej na własnym doświadczeniu.
Czym różni się to od opinii, którą już mamy w aktach?
Zwykle wcześniejsza opinia dotyczy zdolności postrzegania i odtwarzania spostrzeżeń w ogóle. Tutaj chodzi o węższe pytanie o zgodność konkretnych fragmentów relacji z deklarowanym rodzajem kontaktu. To podstawa do rozszerzenia opinii, nie do jej podważania.
Czy sąd może oddalić taki wniosek?
Może. Dlatego teza dowodowa musi wskazywać konkretną okoliczność do zbadania i wyjaśniać, dlaczego jej ustalenie wymaga wiadomości specjalnych. Wniosek o ocenę prawdomówności zostanie oddalony słusznie.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze