Opinia z badań DNA. Co musi zawierać i gdzie mogą kryć się błędy?
Słowo DNA kończy wiele dyskusji na sali rozpraw. Niesłusznie. Badanie genetyczne to ciąg czynności wykonywanych przez ludzi, a każda z nich może zostać przeprowadzona dobrze albo źle.

Pewna jest genetyka, a nie każda opinia. Wynik badania DNA zależy od wszystkich etapów: zabezpieczenia śladu, przechowywania, izolacji, amplifikacji, odczytu profilu i interpretacji. Każdy z nich powinien być udokumentowany tak, by dało się go odtworzyć. Opinia bez metody, bez danych źródłowych i bez obliczeń statystycznych nie pozwala sprawdzić wniosków, a wniosek w rodzaju „jest bliskim krewnym” bez żadnej liczby nie jest wynikiem naukowym.
Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a dane identyfikujące sprawy oraz osoby pominięte.
DNA uchodzi za dowód niepodważalny. Niepodważalna jest jednak genetyka, a nie każda opinia. Profil genetyczny człowieka się nie zmienia. Zmienić się może wszystko, co dzieje się z próbką od chwili jej zabezpieczenia do chwili podpisania opinii. Wynik jest dokładnie tak dobry, jak najsłabsze ogniwo tego łańcucha.
Dlaczego opinię DNA w ogóle warto sprawdzać
W piśmiennictwie opisano przypadki, w których materiał z miejsca zdarzenia i materiał porównawczy trafiły do jednego worka. Opisano też sytuację, w której ten sam profil pojawił się na dwóch różnych dowodach, a później okazało się, że należał do osoby zabezpieczającej ślady. Pomylenie próbek może nastąpić zanim materiał w ogóle dotrze do laboratorium, a wtedy najlepsze laboratorium wyda prawidłową opinię o niewłaściwej próbce.
Nie piszę tego, by podważać sens badań genetycznych. Piszę, bo sąd często traktuje wniosek opinii jak wynik działania matematycznego, a obrona zbyt łatwo to akceptuje. Opinię DNA czyta się tak samo krytycznie jak każdą inną. Różnica polega na tym, że trzeba wiedzieć, gdzie patrzeć.
Etapy, z których każdy musi zostawić ślad w dokumentacji
Badanie DNA to kilka kolejnych czynności. Każda powinna być udokumentowana tak, by ktoś inny mógł ją odtworzyć i sprawdzić.
- Zabezpieczenie i przechowywanie śladu. Kto, kiedy, w co i gdzie zabezpieczył materiał, kto miał z nim kontakt i jak trafił do laboratorium. To tak zwany łańcuch dowodowy.
- Izolacja DNA. Jaką metodą wyodrębniono materiał genetyczny z próbki.
- Ocena ilości i jakości DNA. Ile materiału uzyskano i czy nadawał się do badania. Od tego zależy, jak pewny będzie dalszy wynik.
- Amplifikacja. Jakim zestawem powielono badane fragmenty, ile miejsc genomu analizowano, w jakich warunkach przechowywano produkt.
- Wyznaczenie profilu. Odczyt wyników z aparatury, zwykle w postaci elektroferogramu, czyli wykresu, na którym widać, co dokładnie zmierzono.
- Porównanie i interpretacja. Czy profil ze śladu odpowiada profilowi osoby porównywanej, czy jest pełny, czy pochodzi od jednej osoby, czy od kilku.
- Obliczenia statystyczne. Jak silnie wynik wspiera tezę, że ślad pochodzi od danej osoby.
Gdy w aktach jest tylko końcowa konkluzja, bez metody, bez danych i bez obliczeń, wniosków biegłego nie da się sprawdzić. Brak dokumentacji nie dowodzi błędu, ale uniemożliwia wykazanie, że go nie było. W procesie karnym to różnica zasadnicza.
Co powinna zawierać opinia
Art. 200 § 2 k.p.k. wymienia elementy formalne opinii, w tym dane biegłego i osób, które uczestniczyły w badaniu, ze wskazaniem czynności każdej z nich, czas przeprowadzenia badań, datę opinii, sprawozdanie z czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski. Przy opinii genetycznej trzeba do tego dołożyć elementy merytoryczne:
- metodę izolacji i zestaw użyty do amplifikacji,
- liczbę i nazwy badanych miejsc genomu,
- uzyskane profile, zarówno ze śladu, jak i z materiału porównawczego,
- informację, czy profil jest pełny, częściowy, czy stanowi mieszaninę,
- obliczenia statystyczne i przyjęte założenia,
- ograniczenia badania,
- informację, czy pozostał materiał do badań kontrolnych.
Osobno warto sprawdzić kompetencje laboratorium. W Polsce funkcjonują dwa mechanizmy. Akredytacja według normy ISO/IEC 17025, udzielana przez Polskie Centrum Akredytacji, oraz atest Komisji Genetyki Sądowej Polskiego Towarzystwa Medycyny Sądowej i Kryminologii, wydawany na konkretne zakresy badań. Liczy się zakres i data. Laboratorium może mieć akredytację na jeden rodzaj badań, a wykonać inny, albo mieć atest dziś, a nie mieć go w dniu badania.
Zdanie bez liczby nie jest wynikiem
To najczęstszy i najpoważniejszy problem, jaki spotykam w opiniach.
Wynik badania genetycznego nie brzmi „to ta osoba”. Brzmi: z takim to a takim prawdopodobieństwem. Standardem jest dziś iloraz wiarygodności. Mówi on, ile razy bardziej prawdopodobny jest uzyskany wynik przy założeniu, że ślad pochodzi od wskazanej osoby, niż przy założeniu, że pochodzi od kogoś innego, niespokrewnionego.
Z tego wynikają dwie praktyczne zasady.
Po pierwsze, wniosek bez liczby nie jest wynikiem naukowym. Opinia, która stwierdza, że nieznana osoba „jest bliskim krewnym” wskazanych osób, i nie podaje żadnego prawdopodobieństwa, przedstawia przekonanie biegłego, a nie wynik badania.
Po drugie, liczbę trzeba umieć przeczytać. Prawdopodobieństwo przypadkowej zgodności rzędu jednego do miliona nie oznacza, że szansa niewinności wynosi jeden do miliona. W kraju liczącym kilkadziesiąt milionów mieszkańców taki sam profil mogłoby mieć kilkadziesiąt osób. Pomylenie tych dwóch rzeczy ma w literaturze własną nazwę: błąd oskarżyciela. Przy pełnych profilach współczesne wartości są zwykle tak skrajne, że problem znika. Wraca jednak z całą siłą przy profilach częściowych i mieszaninach.
Gdzie powstają nieścisłości
- Kontaminacja. Do próbki trafia DNA osoby, która ją zabezpieczała, badała albo miała z nią kontakt.
- Pomylenie lub pomieszanie próbek na którymkolwiek etapie, także poza laboratorium.
- Profil częściowy. Zniszczony lub śladowy materiał daje wynik tylko w części miejsc genomu, a siła dowodowa spada.
- Mieszaniny. Ślad zawiera DNA kilku osób, a ich rozdzielenie wymaga założeń, które trzeba ujawnić.
- Śladowe ilości DNA. Im mniej materiału, tym większe ryzyko przypadkowych artefaktów i zanieczyszczeń.
- Transfer wtórny. DNA może trafić na przedmiot pośrednio, przez inną osobę albo inny przedmiot.
- Błędna interpretacja. Prawidłowe dane, nieprawidłowe wnioski.
Z praktyki: ten sam człowiek, dwa różne wyniki
W jednej ze spraw identyfikowano szczątki na podstawie porównania z materiałem genetycznym krewnych. Pierwsza opinia wskazała konkretną osobę. Po latach ponowne badanie tego samego materiału wskazało kogoś innego.
Zestawiając opinie, zwróciłem uwagę na coś jeszcze. Dwa badania materiału porównawczego pochodzącego od tej samej osoby, wykonane w odstępie kilkunastu lat, dały w jednym z badanych miejsc genomu różne wyniki. Tymczasem profil genetyczny człowieka się nie zmienia. Oba wyniki nie mogły być prawidłowe.
W aktach nie było dokumentacji, która pozwoliłaby ustalić, co poszło nie tak: brakowało opisu metody izolacji, danych o ilości i jakości DNA, obliczeń statystycznych, a wniosek pierwszej opinii o pokrewieństwie nie zawierał żadnej liczby. Bez tej dokumentacji nie da się powiedzieć, czy był to błąd odczytu, zamiana próbek, czy coś innego. I właśnie dlatego jej brak jest problemem samym w sobie.
DNA mówi skąd, nie mówi jak
Nawet bezbłędny wynik odpowiada tylko na pytanie, od kogo pochodzi materiał. Nie odpowiada na pytanie, kiedy i w jaki sposób znalazł się w danym miejscu.
DNA oskarżonego na przedmiocie oznacza, że jego materiał genetyczny tam jest. Nie oznacza automatycznie, że dotykał tego przedmiotu, a tym bardziej, że popełnił przestępstwo. Przy śladowych ilościach i przy możliwości transferu wtórnego to rozróżnienie bywa w sprawie decydujące, a opinie często go nie robią. Warto zapytać biegłego wprost, czy jego wnioski dotyczą pochodzenia materiału, czy przebiegu zdarzenia.
Co może zrobić obrona
- Zażądać pełnej dokumentacji badania, w tym danych źródłowych i elektroferogramów, a nie tylko końcowej opinii.
- Sprawdzić akredytację i atest laboratorium na konkretny zakres badań, w dniu badania.
- Odtworzyć łańcuch dowodowy: kto, kiedy i w jakich warunkach miał kontakt z materiałem.
- Ustalić, czy zachował się materiał do badań kontrolnych i czy nie sporządzono protokołu jego zniszczenia.
- Wnieść o przesłuchanie biegłego, zwłaszcza co do metody, statystyki i ograniczeń badania.
- Jeżeli opinia jest niepełna lub niejasna albo opinie są sprzeczne, wnieść o opinię uzupełniającą albo o powołanie innego biegłego na podstawie art. 201 k.p.k.
- Przed rozprawą skonsultować dokumentację z niezależnym genetykiem. Taka konsultacja nie zastępuje opinii biegłego, ale pozwala zadać właściwe pytania.
Najczęściej nie wygrywa się z DNA. Wygrywa się z opinią, której nie da się sprawdzić.
Powiązane artykuły i pomoc
- Oddalenie wniosku dowodowego: reakcja obrony
- Godziny w protokołach. Jak sprawdzić, czy czynność była możliwa?
- Czy opis świadka pasuje do tego, co deklaruje? Rola biegłego psychologa
Jeżeli w Twojej sprawie kluczowym dowodem jest opinia genetyczna, omówmy sprawę. Zakres i koszt pracy ustalamy przed jej rozpoczęciem.
Źródła
Podstawy prawne i standardy
- Kodeks postępowania karnego, art. 193, 200 i 201
- Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy nr R(92)1 z 10 lutego 1992 r. w sprawie wykorzystania analizy DNA w postępowaniu karnym.
- Norma ISO/IEC 17025, Ogólne wymagania dotyczące kompetencji laboratoriów badawczych i wzorcujących.
Piśmiennictwo
- Jan Widacki, Obrońca wobec dowodu z badań DNA, „Palestra” 2014, nr 1 do 2.
- Renata Jacewicz, Standardization of research in the field of forensic genetics, „Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii” 2018, nr 4.
- Rafał Wielki, Problemy zabezpieczania i interpretacji śladów biologicznych w sprawach karnych, „Prawo w Działaniu. Sprawy Karne” 2025, nr 61, s. 196 do 210.
Pytania klientów
Czy wynik badania DNA może być błędny?
Tak. Genetyka jest wiarygodna, ale wynik zależy od zabezpieczenia śladu, przechowywania, pracy laboratorium i interpretacji. Znane są przypadki kontaminacji, pomylenia próbek i błędnej interpretacji, także w Polsce.
Co powinna zawierać opinia z badań DNA?
Oprócz elementów wymaganych przez art. 200 § 2 k.p.k. powinna wskazywać metodę i zestaw badawczy, uzyskane profile, sposób interpretacji, obliczenia statystyczne oraz ograniczenia badania. Dane źródłowe, w tym elektroferogramy, powinny pozwalać innemu specjaliście sprawdzić wnioski.
Czy obrona może zażądać ponownego badania?
Może wnosić o opinię uzupełniającą albo o powołanie innego biegłego, zwłaszcza gdy opinia jest niepełna lub niejasna. Kluczowe jest wcześniejsze ustalenie, czy zachował się materiał do badań kontrolnych.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze