Przejdź do treści
Jakub Orłowskiadwokat, strategie procesowe536 888 161Omów sprawę

Dowody i rozprawa

Kłamstwo świadka. Od alibi do zawiadomienia o przestępstwie

Klient mówi, że świadek kłamie, i często ma rację. Problem w tym, że przekonanie klienta nie jest dowodem. Trzeba znaleźć miejsce, w którym kłamstwo zderza się z czymś, czego świadek nie kontroluje.

adwokat Jakub OrłowskiOpublikowano 7 min czytania

Czarno-biały bohater komiksowy analizuje telefon przy biurku z dokumentami.
W skrócie

Z kłamstwem świadka najskuteczniej walczy się faktem, który da się sprawdzić bez jego udziału: danymi telekomunikacyjnymi, płatnościami, monitoringiem, dokumentami. Zawiadomienie o przestępstwie ma sens wtedy, gdy relacji przeczy obiektywny dowód, gdy świadek sam odwołuje zeznania albo gdy widać ślady, że treść była mu podsuwana. Sama rozbieżność czy niepamięć do tego nie wystarczą, a zawiadomienie nigdy nie może służyć do wywierania nacisku na świadka.

Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały uogólnione, a dane pozwalające zidentyfikować sprawy i osoby pominięte. Opisane mechanizmy są przykładami problemów, które należy zbadać, a nie ustaleniami co do konkretnych osób.

Kłamstwa świadka nie da się pokonać innym zdaniem. Pokonuje się je faktem, którego świadek nie kontroluje. Spór „on mówi tak, mój klient mówi inaczej” sąd zwykle rozstrzyga na korzyść tego, kto brzmi pewniej. Dlatego praca obrony zaczyna się od szukania punktu, w którym relacja styka się ze światem zewnętrznym: z mapą, z zegarem, z danymi z telefonu albo z rachunku bankowego.

Ten tekst opisuje cały zestaw narzędzi, od alibi po zawiadomienie o przestępstwie. Podstawy odpowiedzialności za fałszywe zeznania i fałszywe oskarżenie omówiłem osobno w artykule o tym, kiedy sprzeczności uzasadniają zawiadomienie.

Najpierw odróżnij kłamstwo od pomyłki

Świadek, który mówi nieprawdę, nie musi kłamać. Pamięć zawodzi, ludzie uzupełniają luki tym, co usłyszeli później, i bywają szczerze przekonani o rzeczach, których nie widzieli. Rozbieżność między zeznaniami jest punktem wyjścia do analizy, a nie jej wynikiem.

Zarzut kłamstwa stawiam dopiero wtedy, gdy potrafię pokazać, że świadek nie mógł się po prostu pomylić. Wcześniej mówię o niezgodności, która wymaga wyjaśnienia. Ta ostrożność nie jest uprzejmością wobec świadka. Jest ochroną klienta, bo przesadzony zarzut, który się nie potwierdzi, osłabia także te argumenty, które były trafne.

Alibi i dowody niezależne od pamięci

Najmocniejszy dowód przeciwko fałszywej relacji to taki, który powstał automatycznie, zanim ktokolwiek wiedział, że będzie potrzebny. Do tej grupy należą:

  • dane telekomunikacyjne, w tym logowania telefonu do stacji bazowych,
  • transakcje kartą, płatności telefonem, wypłaty z bankomatów,
  • nagrania z monitoringu,
  • ewidencje wejść, rejestry gości hoteli, karty drogowe pojazdów,
  • dokumenty z pracy, z leczenia, z urzędów,
  • metadane zdjęć i wiadomości.

Jeżeli klient był w innym miejscu, niż twierdzi świadek, te dane zwykle to pokażą. Jeżeli świadek opisuje spotkania, rozmowy albo przekazania, dane mogą pokazać, że do żadnego kontaktu nie dochodziło.

Dwie rzeczy trzeba wiedzieć od razu. Po pierwsze, wiele z tych danych jest przechowywanych tylko przez ograniczony czas, a potem znika bezpowrotnie. O ich zabezpieczenie trzeba wnosić wcześnie, nie przy apelacji. Po drugie, alibi sprawdzam sam, zanim powołam je przed sądem. Alibi, które się rozsypie, szkodzi bardziej niż jego brak, bo daje sądowi gotowy argument, że to klient mija się z prawdą.

Kłamstwo widać też w budowie relacji

Nie zawsze jest twardy dowód. Bywa za to, że sama konstrukcja zeznań zdradza, iż nie pochodzą z własnego doświadczenia. Z praktyki znam kilka powtarzających się sygnałów.

Wersja niesprawdzalna z założenia. Spotkania „na ulicy, bo wiedziałem, że tędy przejeżdża”, bez telefonów, bez świadków, bez śladów. Taki układ bywa prawdziwy, ale bywa też wybrany właśnie dlatego, że niczego nie da się w nim zweryfikować. Warto zapytać, dlaczego w całej relacji nie ma ani jednego punktu, który można sprawdzić.

Wiedza z cudzego źródła. Świadek rozpoznaje osobę, której zdjęcie wcześniej mu pokazano. Opisuje miejsce tak, jak wygląda na zdjęciu satelitarnym, a nie tak, jak wygląda z poziomu chodnika. Pytanie o to, skąd wie to, co mówi, bywa ważniejsze niż pytanie o to, co wie.

Dopasowywanie do materiału. Wersja zmienia się po tym, jak pojawia się dowód, który ją podważa. Zmiana sama nie przesądza o kłamstwie, ale kolejność zdarzeń warto odtworzyć dokładnie: najpierw dowód, potem nowa wersja.

Nadmierna spójność. Sądy często dają wiarę świadkowi, bo „logicznie i spójnie” powtarza to samo na odległych terminach. Tymczasem tekst wyuczony na pamięć też jest spójny, a prawdziwe wspomnienie zwykle z czasem traci szczegóły i zmienia akcenty. Spójność nie jest dowodem prawdziwości. Bywa po prostu dowodem dobrego przygotowania.

Narzędzia na sali rozpraw

Kilka czynności pozwala zderzyć świadka z jego własnymi słowami albo z innymi dowodami.

  1. Ujawnienie wcześniejszych zeznań, gdy świadek zeznaje odmiennie albo twierdzi, że czegoś nie pamięta.
  2. Konfrontacja z inną osobą, gdy relacje są sprzeczne co do konkretnej okoliczności.
  3. Wniosek o odebranie od świadka przyrzeczenia, które podkreśla wagę składanych zeznań.
  4. Pytania o źródło wiedzy: skąd pan to wie, kto panu to pokazał, kiedy pan to usłyszał.
  5. Wnioski dowodowe o dane niezależne od pamięci, o biegłego psychologa albo psychiatrę, gdy stan świadka mógł wpływać na jego zdolność zeznawania.

Przy biegłym ważne jest dobre postawienie pytania. Biegły nie rozstrzyga, czy świadek mówi prawdę, ale może ocenić, czy relacja przystaje do deklarowanego doświadczenia. Piszę o tym szerzej w tekście o roli biegłego psychologa.

Kiedy zawiadomienie o przestępstwie ma sens

Zawiadomienie o podejrzeniu złożenia fałszywych zeznań to narzędzie poważne i nie sięgam po nie odruchowo. Rozważam je w czterech sytuacjach.

  1. Relacji przeczy obiektywny dowód. Świadek opisuje zdarzenie, którego według danych, nagrań lub dokumentów nie mogło być w takim kształcie.
  2. Świadek sam odwołuje zeznania i opisuje, w jaki sposób powstały.
  3. Widać ślady, że treść była podsuwana: wersja niesprawdzalna z założenia, wiedza z cudzego źródła, dopasowywanie do materiału.
  4. Pojawia się podejrzenie udziału osób trzecich, które mogły nakłaniać świadka do składania określonych zeznań.

W dwóch ostatnich sytuacjach zawiadomienie nie dotyczy już wyłącznie świadka. Może obejmować podżeganie albo pomocnictwo do fałszywych zeznań, a gdy relacja wskazuje na udział funkcjonariusza publicznego, także przestępstwa urzędnicze, w tym wymuszanie określonych zeznań groźbą bezprawną. Groźbą bezprawną jest również zapowiedź spowodowania postępowania karnego przeciwko komuś bliskiemu.

Kiedy zawiadomienie szkodzi

Są też sytuacje, w których zawiadomienie przynosi więcej szkody niż pożytku.

Gdy jedyną podstawą jest rozbieżność albo niepamięć, organ odmówi wszczęcia postępowania, a ta odmowa może zostać później przywołana jako argument za wiarygodnością świadka.

Gdy zawiadomienie ma działać jak straszak, przekracza granicę. Zawiadomienie nie może służyć do wywierania wpływu na świadka. Używanie groźby w celu wpłynięcia na jego zeznania jest odrębnym przestępstwem, a obrońca, który dałby do zrozumienia, że świadek uniknie kłopotów, jeśli zmieni wersję, naraża i siebie, i klienta.

Wreszcie zawiadomienie o przestępstwie, które nie zostało popełnione, samo jest przestępstwem. To jeszcze jeden powód, by opierać je na faktach, a nie na przekonaniu.

Co powinno znaleźć się w zawiadomieniu

Dobre zawiadomienie przypomina akt oskarżenia w miniaturze. Nie opisuje emocji, tylko fakty i dowody.

  • Konkretny opis czynu: kiedy, w jakim postępowaniu i co dokładnie zeznano niezgodnie z prawdą.
  • Wskazanie, czy świadek był uprzedzony o odpowiedzialności karnej, bo to warunek odpowiedzialności za fałszywe zeznania.
  • Rozważenie typu uprzywilejowanego, gdy świadek mógł działać z obawy przed odpowiedzialnością grożącą jemu albo osobie najbliższej.
  • Wniosek o niezwłoczne zabezpieczenie danych, zanim upłynie okres ich przechowywania.
  • Gdy sprawa dotyczy jednostki prowadzącej pierwotne postępowanie, wniosek o przekazanie jej innej jednostce. Gdy dotyczy funkcjonariusza Policji, wniosek o powierzenie czynności Biuru Spraw Wewnętrznych Policji, a nie jednostce, w której ten funkcjonariusz służy.
  • Wniosek o zawiadomienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania.

Gdy świadek sam odwołuje zeznania

To sytuacja szczególna i wymaga ostrożności z obu stron. Odwołanie zeznań nie oznacza automatycznie, że nowa wersja jest prawdziwa. Świadek może działać pod presją, w zamian za coś albo z innych powodów.

Zdarza się jednak, że to właśnie odwołanie jest prawdziwe, a dawne zeznania powstały w sposób, który nigdy nie powinien był mieć miejsca. Bywa, że świadek był wtedy w złym stanie zdrowia, o którym sąd wiedział tylko częściowo, a jego wysoka podatność na sugestię nie była przez nikogo badana. Bywa, że jedyna opinia psychologiczna w aktach dotyczyła zupełnie innego okresu niż ten, w którym świadek zeznawał przed sądem.

Wtedy zawiadomienie pełni rolę, której obrona sama nie wypełni: przekazuje ocenę niezależnemu organowi, który może sięgnąć po dokumentację medyczną, dane telekomunikacyjne, ewidencje i zeznania osób, które znały stan świadka w tamtym czasie.

Co to daje w Twojej sprawie

Odrębne postępowanie może zebrać dowody, do których obrona nie ma dostępu. Jego wynik bywa istotny dla oceny zeznań w apelacji. Jeżeli zaś wyrok jest już prawomocny, a zostanie ustalone, że w związku z postępowaniem popełniono przestępstwo, które mogło wpłynąć na treść orzeczenia, otwiera się droga do wznowienia postępowania.

Nie składam zawiadomienia po to, żeby świadka ukarać. Składam je po to, żeby ktoś niezależny sprawdził to, czego sąd w mojej sprawie sprawdzić nie mógł albo nie chciał.

Powiązane artykuły i pomoc

Jeżeli zarzuty w Twojej sprawie opierają się na relacji, która Twoim zdaniem jest nieprawdziwa, omówmy sprawę. Zakres i koszt pracy ustalamy przed jej rozpoczęciem.

Źródła

Podstawy prawne

Piśmiennictwo

  • G.H. Gudjonsson, The Psychology of Interrogations and Confessions. A Handbook, Chichester 2003.
  • Pamięć świadka, „Na wokandzie”, Ministerstwo Sprawiedliwości.

Pytania klientów

Czy mogę złożyć zawiadomienie na świadka, który kłamie w mojej sprawie?

Tak, zawiadomić o przestępstwie może każdy. Ma to jednak sens dopiero wtedy, gdy nieprawdziwość zeznań wynika z czegoś więcej niż Twoje przekonanie, najlepiej z dowodu niezależnego od pamięci świadka. Zawiadomienie o przestępstwie, które nie zostało popełnione, samo jest przestępstwem.

Czy zawiadomienie wstrzymuje moją sprawę?

Nie. Toczy się odrębnie, a sąd w Twojej sprawie ocenia zeznania samodzielnie. Odrębne postępowanie może jednak zebrać dowody, do których obrona nie ma dostępu, a jego wynik bywa istotny dla apelacji i dla wznowienia postępowania.

Co jeśli świadek po latach sam przyznaje, że zeznawał nieprawdę?

Odwołanie zeznań też wymaga sprawdzenia, bo samo w sobie nie przesądza, która wersja jest prawdziwa. Zawiadomienie pozwala przekazać tę ocenę niezależnemu organowi, który może zebrać dokumenty, dane i zeznania innych osób.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze

Ustalmy kolejny krok.

Podaj etap sprawy i najbliższy termin. Ustalimy, jakiej pomocy potrzebujesz oraz jakie materiały przygotować do analizy.

Zakres i wynagrodzenie uzgadniamy przed rozpoczęciem pracy. Nie musisz mieć kompletu akt, żeby nawiązać kontakt.