Psychologiczna ocena zeznań świadka i „sześćdziesiątki”: co warto sprawdzić?
Zeznania świadka, wyjaśnienia współoskarżonego i potoczna „60-tka”. Pamięć, motywacja, rola psychologa oraz znaczenie analizy dowodów dla apelacji karnej.

Przy ocenie zeznań, także osoby korzystającej z art. 60 § 3 k.k., warto sprawdzić źródło wiedzy, motywację, zmiany relacji w czasie i możliwość ich potwierdzenia innymi dowodami. Nerwowość czy unikanie wzroku na sali rozpraw nie są testem kłamstwa. O wiarygodności rozstrzyga sąd, a biegły psycholog odpowiada tylko na pytania wymagające wiadomości specjalnych.
Wiarygodności relacji nie da się odczytać z tonu głosu ani obliczyć przez zliczenie odpowiedzi „nie pamiętam”. Trzeba zbadać, skąd osoba przesłuchiwana zna opisywane fakty, jak zmieniała się jej wypowiedź i co można sprawdzić poza samą relacją. Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, w której obciążanie innych może przynieść mówiącemu korzyść procesową.
W pracy adwokata analiza psychologicznych uwarunkowań wypowiedzi służy przygotowaniu rzeczowych pytań i rozpoznaniu problemów wymagających wiedzy specjalnej. Nie uprawnia obrońcy do diagnozowania świadka na podstawie protokołu. Dobra strategia obrony łączy znajomość akt, rozmowę z klientem i konsekwentną weryfikację istotnych twierdzeń.
„60-tka”, świadek koronny, informator i sygnalista: różne role
Potoczna „sześćdziesiątka” lub „60-tka” oznacza zwykle sprawcę korzystającego albo zamierzającego skorzystać z rozwiązania przewidzianego w art. 60 § 3 k.k., nazywanego również „małym świadkiem koronnym”. Przepis dotyczy ujawnienia informacji o współuczestnikach i istotnych okolicznościach przestępstwa. W aktualnym brzmieniu przewiduje zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary przez sąd na wniosek prokuratora. W konkretnej sprawie należy uwzględnić także właściwą wersję czasową ustawy. Sama etykieta nie dowodzi ani uzyskania korzyści, ani nieprawdziwości relacji. Art. 60 § 3 k.k.
Świadek koronny uzyskuje status w odrębnym trybie ustawy o świadku koronnym. Nie można utożsamiać go automatycznie z osobą określaną jako „sześćdziesiątka”. Ustawa o świadku koronnym, art. 2–5
Informator Policji to określenie dotyczące współpracy z organami, które samo nie wyjaśnia roli danej osoby w procesie. W aktach trzeba ustalić, czy wypowiadała się jako świadek, podejrzany czy oskarżony oraz w jaki sposób uzyskano informacje.
Sygnalista w rozumieniu ustawy o ochronie sygnalistów zgłasza lub ujawnia informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą. Nie jest to zbiorcza nazwa osób współpracujących z Policją. Art. 4 ustawy o ochronie sygnalistów
Świadek składa zeznania, a podejrzany lub oskarżony — wyjaśnienia. Współoskarżony nie staje się świadkiem tylko dlatego, że obciąża inną osobę. Ta różnica wpływa na zakres uprawnień i sposób wykorzystania wcześniejszych wypowiedzi.
Sześć rzeczy, na które warto zwracać uwagę
1. Źródło wiedzy: widział, usłyszał czy wywnioskował?
Zdanie „wiem, kto to zorganizował” może oznaczać własną obserwację, cudzą opowieść albo przypuszczenie. W analizie rozdzielam te możliwości. Pytam również, kiedy pojawiła się dana informacja: przed kontaktem z organami, w trakcie przesłuchania czy po zapoznaniu z cudzą relacją.
Istotna jest niezależność źródeł. Jeżeli kilka osób powtarza wiadomość uzyskaną od jednego rozmówcy, liczba wypowiedzi nie oznacza jeszcze liczby niezależnych obserwacji. Trzeba odtworzyć drogę informacji, zanim zaczniemy mówić o wzajemnym potwierdzaniu się dowodów.
2. Pamięć: czego dotyczy niepewność?
„Nie pamiętam daty” i „nie pamiętam, skąd wiem o udziale oskarżonego” dotyczą różnych elementów relacji. Znaczenie ma związek luki z konkretnym zarzutem. Warto porównać czas od zdarzenia, zakres pierwotnej wypowiedzi i możliwość wyjaśnienia rozbieżności.
Niepamięć wymaga sprawdzenia także wtedy, gdy pojawia się przy pytaniach o własne działania, a opis cudzej roli pozostaje stanowczy. Jest to jednak pytanie do analizy, a nie rozpoznanie celowej manipulacji. Selektywność relacji może mieć różne przyczyny; trzeba sprawdzić alternatywne wyjaśnienia, zanim przyjmie się jedno z nich.
3. Zmiana wersji: doprecyzowanie czy sprzeczność?
Porównanie powinno obejmować pełną odpowiedź wraz z pytaniem. Krótkie cytaty mogą ukrywać, że na kolejnych przesłuchaniach pytano o inne zdarzenia lub inne osoby. Warto ustalić, czy zmiana dotyczy szczegółu ubocznego, identyfikacji uczestnika, źródła wiedzy czy samego przebiegu czynu.
Pomocne jest zestawienie kolejnych wersji z materiałem dostępnym przesłuchiwanemu w danym momencie. Nowy szczegół wymaga wyjaśnienia. Samo późniejsze pojawienie się informacji nie przesądza jednak, że została ona wymyślona lub podpowiedziana.
4. Warunki przesłuchania i możliwy wpływ sugestii
Trzeba odróżniać swobodną relację od potwierdzenia treści zawartej w pytaniu. W klasycznych eksperymentach Elizabeth Loftus i Johna Palmera sposób sformułowania pytania wpływał na odpowiedzi dotyczące obejrzanego zdarzenia. To uzasadnia ostrożność przy analizie warunków uzyskania relacji; nie pozwala stwierdzić, że pamięć konkretnego świadka została zniekształcona. Badanie Loftus i Palmera z 1974 r.
W praktyce sprawdzam przebieg rozmowy, wcześniejsze kontakty dotyczące sprawy oraz — jeżeli istnieje — nagranie przesłuchania. Sam protokół może nie pozwalać odtworzyć tonu, przerw i kolejności wszystkich reakcji. Nie należy dopisywać mu informacji, których nie utrwala.
5. Motywacja i korzyści procesowe
W przypadku osoby współpracującej z organami znaczenie mogą mieć oczekiwania dotyczące kary, własna odpowiedzialność, relacje z osobami obciążanymi i moment rozpoczęcia współpracy. Trzeba odróżnić udokumentowany wniosek lub rozstrzygnięcie od przypuszczenia obrony, że ktoś „na pewno coś dostał”.
Warto sprawdzić, czy mówiący konsekwentnie opisuje także własny udział, jak wyjaśnia zmiany i czy wskazuje okoliczności możliwe do niezależnej weryfikacji. Interes we własnej sprawie jest ważnym kontekstem oceny, ale nie zastępuje oceny treści. Nie ma podstaw, aby z góry wierzyć osobie współpracującej ani aby z góry odrzucać wszystko, co powiedziała.
6. Sprawdzalność: co wynika z innych dowodów?
Dokumenty, wiadomości, nagrania, dane o miejscu pobytu lub wiedza innych osób mogą pozwolić sprawdzić wybrane twierdzenia. Każdy z tych materiałów wymaga jednak własnej oceny. Wiadomość o planowanym spotkaniu nie dowodzi jeszcze jego odbycia, a dokument może dotyczyć innego okresu.
Relacja nie traci automatycznie wartości dlatego, że nie zachowało się nagranie lub dowód rzeczowy. Dla obrony istotne jest wskazanie, które twierdzenie można zweryfikować i jaki wpływ wynik sprawdzenia ma na odpowiedzialność klienta. Przykład takiej pracy opisuję w artykule o wizji lokalnej i eksperymencie procesowym.
Czego nie dowodzi zachowanie na sali rozpraw?
Nerwowość, unikanie wzroku, pauzy, irytacja czy nieuprzejmy język nie są samodzielnym testem kłamstwa. Przegląd badań Alderta Vrija, Marii Hartwig i Pär Andersa Granhaga wskazuje na słabość i zawodność niewerbalnych sygnałów oszustwa. Nie ma podstaw, aby z pojedynczego gestu wyprowadzać pewny wniosek o prawdziwości konkretnej wypowiedzi. Reading Lies: Nonverbal Communication and Deception
W analizie procesowej oddzielam zachowanie od treści. Zapis, że przesłuchiwany podniósł głos, nie jest równoznaczny z ustaleniem, że zmyślił opisywane zdarzenie. Podobnie spokojny, uporządkowany sposób mówienia nie zwalnia z weryfikacji faktów. Celem pytań jest wyjaśnienie istotnych okoliczności, a nie wywołanie emocji, które później zostaną przedstawione jako argument przeciwko świadkowi.
Z praktyki: analiza powtarzającej się niepamięci
Punktem wyjścia są opracowania obrony porównujące wypowiedzi jednej osoby podczas kilku przesłuchań. Zwracano w nich uwagę na deklarowaną niepamięć, odsyłanie do wcześniejszych protokołów, odmowy odpowiedzi i wypowiedzi konfrontacyjne. Dla strategii procesowej najciekawsze jest ustalenie, czy po tych odpowiedziach nadal można odtworzyć podstawę istotnego twierdzenia obciążającego.
Przykładowy problem można ująć tak: relacja wskazuje na udział innej osoby, lecz przy pytaniu o źródło tej wiedzy pojawia się odesłanie do wcześniejszych wyjaśnień. Obrona powinna sprawdzić, czy wcześniejsza wypowiedź rzeczywiście zawiera odpowiedź, czy tylko powtarza ten sam wniosek. Następnie trzeba ocenić możliwość wyjaśnienia tej kwestii na podstawie pozostałego materiału.
Zestawienie wypowiedzi ułatwia znalezienie takich miejsc. Nie jest jednak opinią biegłego psychologa ani matematycznym pomiarem prawdomówności. Kategorie mogą się nakładać: jedna odpowiedź może jednocześnie zawierać niepamięć i emocjonalny komentarz. Bez jasnych zasad liczenia sumy i procenty łatwo wprowadzają w błąd. Nawet poprawny rachunek nie uzasadnia twierdzenia, że określona część zeznań jest „pozbawiona wartości”.
To opis kierunku analizy obrony, nie ustalenie, że świadek kłamał lub że sąd podzielił zastrzeżenia. Materiały nie stanowią podstawy do przypisania tej osobie statusu „sześćdziesiątki”, informatora ani określonych cech psychicznych. Nazwiska, daty przesłuchań, sygnaturę i szczegóły pozwalające rozpoznać sprawę pominięto. Przykład uogólniono; nie publikuję źródłowych cytatów ani danych liczbowych.
Odmowa odpowiedzi może być wykonaniem prawa
Oskarżony może odmówić wyjaśnień lub odpowiedzi (art. 175 § 1 k.p.k.). Świadek może korzystać m.in. z art. 182 albo uchylić się od odpowiedzi grożącej odpowiedzialnością karną jemu lub osobie najbliższej (art. 183 § 1). Korzystania z uprawnienia nie należy opisywać jako psychologicznego dowodu kłamstwa.
Nie każda odmowa usuwa wcześniejsze wypowiedzi z materiału sprawy. Art. 391 § 2 pozwala w określonych sytuacjach, także przy art. 182 § 3, odczytać wcześniejsze wyjaśnienia świadka złożone jako oskarżony. Ocena wymaga sprawdzenia statusu osoby i podstawy odmowy. Wskazane przepisy k.p.k.
Kiedy potrzebny jest biegły psycholog?
Art. 192 § 2 k.p.k. dotyczy wątpliwości dotyczących stanu psychicznego, rozwoju umysłowego lub zdolności postrzegania i odtwarzania spostrzeżeń świadka. Udział biegłego w przesłuchaniu trzeba odróżnić od badania psychologicznego za zgodą świadka z § 4. Nie jest to automatyczny tryb badania współoskarżonego. Art. 192 k.p.k.
Biegły dostarcza wiadomości specjalnych potrzebnych do oceny relacji. Nie zastępuje sądu w rozstrzyganiu o jej wiarygodności. Sąd Najwyższy podkreślił tę granicę w wyroku z 27 marca 2014 r., V KK 331/13: opinia psychologiczna jest elementem szerszej oceny dowodu. Wniosek o udział psychologa wymaga konkretnego uzasadnienia; nie wystarcza, że świadek obciąża klienta albo odpowiada w sposób nieprzyjemny dla obrony.
Co z tą analizą robi adwokat: także przed apelacją?
Przekładam zastrzeżenia na zagadnienia do sprawdzenia: konkretne fragmenty protokołów, pytania, potrzebne dokumenty i cel ewentualnej opinii. Dobra znajomość stanu faktycznego pozwala rozpoznać, czy pozorna sprzeczność dotyczy tego samego zdarzenia i czy ma znaczenie dla zarzutu. Doświadczenie pomaga utrzymać kierunek przesłuchania również wtedy, gdy odpowiedzi są emocjonalne lub nieoczekiwane.
Praca zaczyna się już w postępowaniu przygotowawczym. Warto zawczasu ustalić, jakie informacje mogą zniknąć i jakie kwestie powinny zostać wyjaśnione podczas kolejnych czynności. Rozmowa z klientem pomaga znaleźć szczegół, który w obszernych aktach wygląda niepozornie, a może wymagać sprawdzenia.
Apelacja karna powinna wskazywać konkretny błąd oceny lub uchybienie procesowe oraz jego znaczenie dla orzeczenia, nie samą niechęć do świadka (art. 438 pkt 2–3 k.p.k.). Dlatego od początku warto dokumentować problem, zgłoszone wnioski i odpowiedź sądu.
Przygotowanie apelacji karnej wymaga ponownego zestawienia zarzutów z pełnymi aktami. O odrębnych wymaganiach dotyczących dalszego zaskarżenia piszę na stronie kasacja karna. Żaden pojedynczy gest, procent ani zwrot z przesłuchania nie zastąpi tej pracy.
Czytaj dalej
- Jak sprawdzić wersję świadka za pomocą innych dowodów?
- Wizja lokalna, weryfikowalne fakty i inicjatywa dowodowa
- Oddalenie wniosku dowodowego, reakcja obrony
- Omów sprawę z adwokatem Jakubem Orłowskim
Źródła i zakres opracowania
Artykuł wykorzystuje zanonimizowane i uogólnione problemy z trzech opracowań obrony. Nie są one w tym tekście traktowane jako niezależne opinie psychologiczne. Publikacja pokazuje kierunek pracy z relacją, bez ujawniania pełnego planu przesłuchania ani wzoru pisma.
- Kodeks postępowania karnego — w szczególności art. 175, 182–183, 192, 391 i 438.
- Kodeks karny — art. 60 § 3 oraz art. 4 dotyczący stosowania ustawy w czasie.
- Ustawa o świadku koronnym oraz ustawa o ochronie sygnalistów — rozróżnienie statusów.
- Wyrok Sądu Najwyższego z 27 marca 2014 r., V KK 331/13 — granice roli biegłego psychologa i sądu.
- A. Vrij, M. Hartwig, P. A. Granhag, Reading Lies: Nonverbal Communication and Deception — ograniczenia wnioskowania z zachowań niewerbalnych.
- E. F. Loftus, J. C. Palmer, Reconstruction of Automobile Destruction, 1974 — eksperymenty dotyczące wpływu sformułowania pytań na relację o zdarzeniu.
Stan prawny sprawdzono 29 września 2026 r. Wynik badań nad grupą osób nie pozwala rozstrzygnąć, czy konkretny uczestnik postępowania mówi prawdę.
Autor: adwokat Jakub Orłowski. Aktualizacja: 2026-09-29.
Materiał edukacyjny. Ocena indywidualnej sprawy wymaga analizy jej okoliczności i aktualnego stanu prawnego.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze