Przejdź do treści
Jakub Orłowskiadwokat, strategie procesowe536 888 161Omów sprawę

Dowody i rozprawa

Portret pamięciowy w obronie: co znaczy rysopis bez cech szczególnych?

Świadek wskazuje osoby, które miały odgrywać centralną rolę w zarzucanym procederze, a poproszony o ich opis podaje kilka ogólników. Pytanie brzmi, czy taki opis daje się pogodzić z deklarowaną bliskością kontaktu.

adwokat Jakub OrłowskiOpublikowano 5 min czytania

Czarno-biały bohater komiksowy w geście zatrzymania.
W skrócie

Sama luka w rysopisie niczego nie dowodzi, bo pamięć wyglądu bywa zawodna, zwłaszcza przy krótkim i stresującym spotkaniu. Inaczej wygląda sytuacja, gdy świadek powołuje się na wielokrotny, dobrowolny kontakt oparty na zaufaniu, a mimo to nie potrafi wskazać podstawowych cech wyglądu. Biegły z zakresu antroposkopii może ustalić, czy z podanego opisu da się w ogóle sporządzić portret pozwalający na identyfikację i jakich elementów brakuje.

Opracowanie na podstawie problemów analizowanych w mojej praktyce. Okoliczności zostały zanonimizowane i uogólnione, a dane identyfikujące sprawę oraz osoby pominięte. Przedstawione tezy są stanowiskiem obrony i nie oznaczają ustalenia, że relacja świadka jest nieprawdziwa.

Są w aktach osoby, które istnieją wyłącznie w cudzej opowieści. Nie ma ich zdjęć, nie ma danych, nie ma wizerunku. Jest pseudonim i twierdzenie świadka, że powierzał im poważne zadania. W takim układzie pojawia się pytanie, na które da się odpowiedzieć metodycznie: czy z tego, co świadek mówi o ich wyglądzie, można w ogóle odtworzyć czyjąkolwiek twarz.

Czym jest portret pamięciowy

Portret pamięciowy występuje w dwóch postaciach. Opisowej, czyli rysopisu podanego przez świadka, oraz obrazowej, czyli wizerunku opracowanego przez specjalistę. Opiera się na antroposkopii, czyli dziale kryminalistyki zajmującym się opisem i porównywaniem cech wyglądu człowieka.

W piśmiennictwie wskazuje się, że portret pełni zarówno funkcję wykrywczą, jak i dowodową, choć sam w sobie nie rozstrzyga o winie. Zwraca się też uwagę na rzecz dla obrońcy istotną: rysopis jest czynnością mieszaną, w której wypowiedź świadka łączy się z pracą specjalisty. Warto więc wiedzieć, gdzie kończy się to, co powiedział świadek, a zaczyna to, co dopisał ktoś inny.

Problem: opis, z którego nic nie wynika

W jednej ze spraw świadek wskazywał trzy osoby jako kluczowych uczestników zarzucanego procederu. Twierdził, że powierzał im organizację przewozów i że współpraca opierała się na osobistym zaufaniu.

Poproszony na rozprawie o opisanie ich wyglądu, podał niewiele. O pierwszej osobie: szczupły mężczyzna, około stu sześćdziesięciu pięciu centymetrów wzrostu, bez zębów, o jasnych, niegęstych włosach, starszy od niego o kilkanaście lat. Dopytywany o twarz, odpowiadał, że nie pamięta kształtu nosa, nie wie, jakie ta osoba miała uszy ani czoło. Nie potrafił też jednoznacznie powiedzieć, ile razy ją widział: najpierw podał liczbę, po czym sam ją zakwestionował.

O drugiej osobie powiedział, że był to Polak o ciemniejszej karnacji, z przerzedzonymi ciemnymi włosami. Nie wiedział, jakiego koloru miała oczy. Trzeciej osoby nie opisał w ogóle.

Dlaczego sama luka w rysopisie niczego nie dowodzi

Tu trzeba uczciwie przedstawić drugą stronę, bo inaczej cały wniosek rozpada się przy pierwszym pytaniu sądu.

Pamięć wyglądu jest zawodna i dobrze to opisano. W sytuacji zagrożenia uwaga koncentruje się na przetrwaniu, a nie na szczegółach, czego klasycznym przykładem jest zjawisko zogniskowania na broni opisane w badaniach Elizabeth Loftus. Świadkowie uzupełniają luki wiedzą z innych źródeł i bywają przekonani, że to własna obserwacja. Na trafność opisu wpływają warunki spostrzegania, wiek, emocje, a także sposób zadawania pytań.

W opracowaniach podkreśla się wprost, że luki w opisie ubioru czy rysów twarzy nie muszą świadczyć o niewiarygodności całej relacji. Obrońca, który buduje zarzut wyłącznie na tym, że świadek czegoś nie pamięta, buduje go na piasku.

Co zmienia rodzaj deklarowanego kontaktu

I tu jest sedno. Przytoczone wyżej mechanizmy opisują spostrzeżenie krótkie, przypadkowe, często przerażające. Napad trwający kilkanaście sekund. Osoba widziana raz, z dystansu, w słabym świetle.

Nic z tego nie opisuje sytuacji, w której ktoś deklaruje wielokrotne, dobrowolne spotkania, rozciągnięte w czasie, oparte na zaufaniu na tyle dużym, by powierzyć drugiej osobie zadanie o poważnych konsekwencjach. To nie jest kontakt w warunkach stresu. To relacja, w której twarz drugiej osoby widzi się spokojnie i wielokrotnie.

Pytanie dla biegłego nie brzmi więc „dlaczego świadek nie pamięta”. Brzmi: czy stopień szczegółowości tego opisu daje się pogodzić z rodzajem kontaktu, na jaki świadek się powołuje. To pytanie o zgodność, nie o pamięć.

Czego może dotyczyć opinia z zakresu antroposkopii

Wniosek obrony nie zmierza do tego, żeby biegły narysował czyjąś twarz. Zmierza do ustalenia, czy jest to możliwe.

Opinia może odpowiedzieć na dwa pytania. Po pierwsze, czy na podstawie opisów podanych przez świadka da się sporządzić portret pozwalający na identyfikację. Po drugie, jeżeli nie, to jakich elementów opisu w tym celu brakuje.

Odpowiedź na drugie pytanie bywa cenniejsza od pierwszej. Antroposkopia rozróżnia cechy dystynktywne, czyli wyróżniające, oraz konfiguracyjne, dotyczące wzajemnego układu elementów twarzy. Brak zębów jest cechą wyrazistą i łatwą do zapamiętania. Kształt nosa, uszu i czoła to materiał, bez którego portret nie powstaje. Wykazanie, czego dokładnie brakuje, zamienia ogólne wrażenie w ustalenie.

Trzecie pytanie: czy ktokolwiek próbował

Razem z wnioskiem o biegłych warto zobowiązać oskarżyciela do wskazania, czy w śledztwie w ogóle podejmowano czynności zmierzające do sporządzenia portretów tych osób i do ich identyfikacji, a jeżeli tak, do przedstawienia dokumentacji.

Jeśli osoby te miały odgrywać centralną rolę w zarzucanym procederze, brak jakiejkolwiek próby ich zobrazowania jest luką dowodową, o której sąd powinien wiedzieć. Odpowiedź przecząca jest tu równie istotna jak twierdząca.

Osoba, która mogła nigdy nie istnieć

Teraz można nazwać rzecz po imieniu, ostrożnie i bez przesady.

Jest prosty sposób na przesunięcie odpowiedzialności: wprowadzić do opowieści człowieka, który czegoś dokonał, nadać mu imię albo pseudonim, dodać jedną cechę i nie powiedzieć nic więcej. Taka postać jest wygodna, bo niczego nie zaprzeczy i niczego nie potwierdzi.

Obrona nie musi udowadniać, że taka osoba nie istnieje. Ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu, a domniemanie niewinności nie wymaga od oskarżonego wykazywania okoliczności negatywnych. Obrona może natomiast wykazać coś innego i w pełni sprawdzalnego: że zebrany materiał nie pozwala ustalić, kim te osoby są, a opis, który miał je przybliżyć, nie nadaje się nawet do sporządzenia wizerunku.

To nie jest twierdzenie, że świadek kłamie. To wskazanie, że w tym miejscu nie ma czego zweryfikować, a zarzut oparty w przeważającej mierze na takiej relacji wymaga szczególnie uważnej oceny.

Podstawa wniosku

Wniosek opiera się na art. 167 § 1 k.p.k. w związku z art. 193 § 1 k.p.k. oraz art. 200 § 1 k.p.k. Jeżeli stwierdzenie okoliczności istotnej dla rozstrzygnięcia wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego. Ocena, czy z podanego opisu da się odtworzyć wizerunek człowieka, jest dokładnie taką okolicznością.

Powiązane artykuły i pomoc

Jeżeli zarzuty w Twojej sprawie opierają się głównie na relacji jednej osoby, omówmy sprawę. Zakres i koszt pracy ustalamy przed jej rozpoczęciem.

Źródła

Podstawy prawne

Piśmiennictwo

  • Joanna Kabzińska, Portret pamięciowy. Zagadnienia psychologiczne i prawne, Poznań i Katowice 2016. Omówienie: Józef Gurgul, recenzja, „Problemy Kryminalistyki” 296(2), 2017, s. 3 do 10.
  • Pamięć świadka, „Na wokandzie”, Ministerstwo Sprawiedliwości.

Pytania klientów

Czy niepamięć wyglądu sprawcy świadczy o kłamstwie?

Nie. Literatura psychologiczna opisuje wiele mechanizmów, przez które opis wyglądu bywa ubogi mimo szczerej relacji. Znaczenie ma dopiero zestawienie ubóstwa opisu z rodzajem kontaktu, na jaki świadek się powołuje.

Czy portret pamięciowy jest dowodem w sprawie?

Pełni funkcję wykrywczą, ale bywa także wykorzystywany dowodowo. Sam portret nie rozstrzyga o winie. W układzie opisanym w tym tekście nie chodzi zresztą o sporządzenie portretu, tylko o ustalenie, czy jest to w ogóle możliwe.

Na jakiej podstawie składa się taki wniosek?

Na podstawie art. 167 § 1 k.p.k. w związku z art. 193 § 1 k.p.k. i art. 200 § 1 k.p.k. Ocena, czy opis pozwala odtworzyć wizerunek, wymaga wiadomości specjalnych, a więc opinii biegłego, a nie samego przekonania strony.

adwokat Jakub Orłowski
Adwokat, obrońca w sprawach karnych i karnych gospodarczych. Autor serii Papuga Man. Więcej o autorze

Ustalmy kolejny krok.

Podaj etap sprawy i najbliższy termin. Ustalimy, jakiej pomocy potrzebujesz oraz jakie materiały przygotować do analizy.

Zakres i wynagrodzenie uzgadniamy przed rozpoczęciem pracy. Nie musisz mieć kompletu akt, żeby nawiązać kontakt.